الف ) اسم  : براي معرفي اشياء و اشخاص به کار مي رود .وزمان در آ ن وجود ندارد.

 مانند : علي، شجرة

ب ) فعل : داراي زمان و مفهوم انجام کار يا داشتن حالت است .

مانند : ذَهَبَ رفت، يَکَْتَُبُ مي نوشت

ج ) حرف : داراي معناي مستقلي نيست حرفها غالباً همراه اسم يا فعل بکار مي روند .  

 مانند: في الصَفِ، عَلي المِنضَدَة

علامت مخصوص اسم :

 الف ) ال  مانند :  خَلَقَ اللّهُ السّماواتِ و الارْضَ بالْحَقّ  

ب )   تنوين  مانند : هذا کِتابٌ مُصَدِقٌ

ج ) مکسور بودن اسم ( بوسیله حرف جر)   مانند: في الصَفِ، عَلي المِنضَدَة يا مضاف اليه واقع شدن

 مانند كتابٌ حميدٍٍ

انواع اسم از نظر جنس ( مذکر و مونث )

الف ) مذکر :        1) حقیقی : الرجل _ الدّیک

                        2) مجازی : الکتاب _ البیت  

ب ) مونث :         1) حقیقی : المراءه  _ الدجاجه

                        2) مجازی : السعاده _ المدرسه

اسم مؤنث درای علایم خاصی است که عبارتند از:

1) تاء ممدوده : ( تاء گرد) (ه) :المدرسه

2) الف ممدوده (اء): الصحرا – العلیا (الف ممدوده حتما باید ازحروف اصلی باشد)

3) الف مقصوره(الف تنها): الدنیا ، هدي

مؤنث لفظی: برای نامیدن مذکر به کار میرود، ولی علامت تأنیث دارد: زکریا- معاویه _ حمزه

مؤنث معنوی: علامت علامت تأنیث ندارد، ولی از طریق اسم، صفت، ضمیر، اسم اشاره و... مورد  شناسایی قرار میگیرد و سماعی هستند . الشمس- النار- الحرب- الدار- النفس- الارض- الریح

نکته: اعضای زوج بدن(به جز المرفق(آرنج)،الحاجب(ابرو)،الخد(گونه)و...مذکر هستند)مؤنث هستند.

نکته: اسم شهرها و کشور ها مؤنث هستند.

نکته: برای تشخیص جنس اسم ها باید به مفرد آنها رجوع کنید .

انواع اسم از نظر عدد ( مفر ، مثنی ، جمع )

الف) مفرد : اسمهايي که براي يک نفر يا يک چيز به کار مي رود. نشانه مثنی وجمع ندارد.

مانند : ايمان ، مؤمن ، شاکر

ب ) مثني : اسمهايي که براي دو نفر يا دو چيز به کار مي رود، که براي مثني کردن از علامت «انِ» يا «يْنِ» استفاده مي کنيم.

مانند :صدیق  ____ صديقانِ  ، مسلم  _____  مُسْلِمَيْنِ ، مومنه   ____ مومنتانِ و مومنتیْنِ

كلماتي مانند احسان ، هجران ، خُسران ،عَطشان ، عُدوان مفرد هستند نه مثني

ج) جمع : اسمهايي که براي چند نفر يا چند چيز به کار مي رود، که براي جمع کردن از علامت «ونَ» يا «ينَ» يا «ات» استفاده مي کنيم.

مانند :  المومن  ____   المومنون و    المؤمنينَ        صالحه ____ صالحات

انواع اسمهای جمع در عربی:

الف ) جمع مذکر سالم : اسمهايي که با علامت «ونَ» و «يِنَ» بسته  مي شوند، فقط براي مذکر به کار مي روند.

دراین نوع جمع که به سالم نامیده می شود ( مذکر و مونث ) در هنگام جمع بستن شکل ظاهری اسم مفرد سالم می ماند.   مانند :     کاتب  _____  کاتبونَ  و  کاتبیِنَ

ب ) جمع مؤنث سالم :  اسمهايي که با «ات» جمع بسته مي شوند، غالباً براي مؤنث (انسان و غيرانسان) به کار

مي روند.    مانند : شاکره ____ شاکرات     قانعه_____ قانعات  حيوان ____ حيوانات

كلماتي مانند ابيات ، اصوات ، اموات ، اوقات جمع مونث سالم نيستند بلكه جمع مكسر هستند.

ج ) جمع مکسر : با تغيير دادن حروف و حرکات اسم مفرد، جمع مکسر ايجاد مي شود (انسان و غير انسان).

برای ساختن جمع مکسر شکل ظاهری اسم مفرد بهم ریخته ویا شکسته می شود بهمین خاطر جمع مکسر گفته می شود . جمع های مکسر وزن وقالب خاصی  نارند واصطلاحا سماعی هستند .

مانند:     تلمیذ ____   تلاميذ      علم _____  علوم     مصباح _____  مصابیح    

 عالم _____  علماء  مکتب   ____ مکاتب

اسمهاي اشاره :

دانستیم : اسمهاﻯ اشاره ،اسمهـايـﻰ هستند كه براﻯ اشاره به فرد يا چيزي و يا براي اشاره به مكاني خاص بـكـار مـﻰ روند.

              مفردمذكر هذا :  اين -  مفرد مونث هذه :  اين 

الف )اشاره به نزديك  مثني مذكر هذانِ  يا هذيْنِ : اين دو - 

                               مثني مونث هاتانِ يا هاتينِ : اين دو   

                                جمع مذكر و مونث هولاء : اينها

ب) اشاره به دور                      مفرد مذكر ذلك : آن  -   مفرد مونث تلكَ :آن

                                               جمع مذكرو مونث اولئك :آنها

ج) اسم اشاره مكاني  به نزديك   هنا :  اينجا -   به دور   هنالِك ـ هناك    آنجا 

هذان و هاتان: اسم اشاره مثنی در حالت مرفوعي ـ هذيْنِ و هاتيْنِ اسم اشاره در حالت

 منصوبي مجروري مي باشد كه در عربی سالهای آینده آورده شده است .

                                                 يادآوري فعل

دانستيم:  روش ساختن فعل باتوجه به زمان فعل

 ۱- ماضی : به معنای گذشته بكار مي رود و از ریشه یا بن فعل که در عربی به آن مصدر گویند ساخته می شود. فعل ماضی دارای سه وزن مخصوص است .

                                           فَعَلَ              فَعِلَ              فَعُلَ 

                                        ذَهَبَ            عَمِلَ               كَرُمَ

نشانه فعل ماضی : حرف آخر آن در صیغه  اول ماضی  فتحه  (  _َ   )  می باشد.  کَتَبَ

ازکجا بدانیم فعل ماضی چه وزنی دارد ؟  وزن فعلهای ماضی (ثلاثی مجرد ) را  باید از کتابهاي فرهنگ لغت عربی پیدا  نمود و مصدرهاي آنها قالب خاصي ندارد اصطحاحاً «سماعي» است

انواع فعل های ماضی :

الف) ماضی استمراری : بمعنای  تكرار انجام كار در گذشته .

 روش ساخت : كان + فعل مضارع  مانند : كانَ يَذْهَبُ.  می رفت

ب )  ماضي بعيد :  بمعنای ( انجام كار در گذشته دور )

روش ساخت  : كان + قد + فعل ماضي  مانند : كان قَدْ ذَهَبَ.  رفته بود

ج) ماضي منفي : معناي فعل ماضي منفي مي شود .

روش ساخت : ما +  فعل ماضي  مانند ما ذَهَبَ نرفت

فعل هاي ماضی به چهارده صیغه صرف می شود یعنی به چهارده شکل در می آید براي بدست آوردن معنايي جديد، به هریک ازآنها يك صیغه می گویند.

صرف چهارده صیغه فعل ماضی در صفحه بعد آمده ضمايري كه به آنها متصل شده همان نشانه مفرد ، مثنی ، جمع ، مذکر ، مونث و متکلم بودن فعل است ،که در مقطع راهنمایی با آن آشنا شده ودر درس شش کتاب عربی سال اول با کاربرد آنها بیشتر آشنا خواهید شد.

نكته : فعل ماضي بعيد و استمراري و ماضي منفي نيز مانند ماضي معمولي صرف مي شود اگر كان مستقيماً قبل از فعل ماضي بيايد بايد از نظر مفرد، مثني ، جمع ، مذكر و مونث بودن مانند فعل ماضي باشد ، يعني مانند يكديگر صرف مي شوند .

       كنتم تعرفون : مي شناختيد      كنتم قد ذَهبتم : رفته بودي      ما ذَهَبْتُنَْ   نرفتيد

2-   فعل مضارع : بمعنای زمان حال بكار مي رود و از فعل ماضي با اضافه کردن حروف (ا،ت،ی،ن) حروف مضارعه به اول فعل ماضی ساخته می شود .

فعل مضارع نیز دارای سه وزن مخصوص است که سماعی بوده و باید از کتاب فرهنگ لغت عربی آنرا یافت . عبارتند از:

           يَفْعِلْ                          يَفْعَلُ                      يَفْعُلُ   

            يَضْرِبُ                       يَعْمَلُ                       يَقْتُلُ

فعل مضارع نیز چهارده صیغه دارد که هرصیغه معنايی خاص و علامت خاصی براي مفرد، مثنی،جمع،مذکر ، مونث و متکلم بودن فعل دارد .

 نشانه فعل مضارع: حروف مضارعه در اول فعل و علامت ضمه _ُ  در صیغه های،7،13،14 1،4 و (ن) بجای _ُ در صیغه های مثنی ،جمع مذکر و مفرد مونث مخاطب می آيد.

نكته : صيغة مفرد مونث غائب « صيغة شماره 4» و صيغه مفرد مذكر مخاطب « صيغه شماره 7» شبيه و هم شكل مي باشند ، و صيغة مثني غائب « صيغه شماره 5»  و  صيغه هاي مثني مذكر و مثني مونث مخاطب صيغه هاي شماره « 8 و11 » نيز شبيه هم هستند و از نظر ظاهري تفاوتي باهم  ندارند ، روش تشخيص آنها توجه به اسمهاي بكار رفته باآنها در جمله و نشانه هاي موجود ديگر  در جمله مي باشد . فعل مضارع از نظر حرکت حرف آخر به سه شکل بکار میرود  مرفوع ، منصوب ، مجزوم که دو شکل آن در سال آینده می آید.

 فعلهاي مضارع مجزوم و منصوب نيز از نظر صرفي داراي 14 صيغه مانند مضارع معمولي ( مرفوع ) مي باشد .

در فعل مستقبل یا آینده که از مضارع ساخته می شود  (سَ ) یا  (سوف ) به اول فعل مضارع اضافه وهیچ تغییری در ظاهر مضارع ایجاد نمی شود فقط معنای آن به آینده تبدیل

می گردد.

روش ساختن فعل امر :

دو نوع فعل امر وجود دارد:  1-  امر صیغه های غایب و متکلم ( سال آینده مفصل می آید )

 2- امر مخاطب

ـ فعل امرمخاطب بمعنای خواهش ودرخواست کاری است و از مضارع مخاطب  صيغه هفت به بعد با برداشتن حروف مضارعه (ا، ت،ي،ن ) از اول  فعل مضارع و ساكن  _ْ   كردن حرف آخر آن ساخته ميشود .

شکلهای مختلف ساختن فعل امر مخاطب

ـ اگر حرف ما قبل آخر مضارع( _َ  يا _ِ )مفتوح يا مكسور باشد همزه( اِ ) دار اول آن مي آيد . 

   تَذهَبُ  ____  اِذهَبْ              تَجلِسُ  ______    اِجلِسْ

 اگر حرف  ما قبل آخرفعل مضارع مضموم (_ُ_ )   باشد مانند اُنْصُرْ همزه ( اُ ) دار اول

مي آيد .                                     تَکتُبُ      ______          اُکتُبْ

- در صيغه هاي مثني ، جمع مذكر، مفرد مونث مخاطب  « ن»  بجای ضمه  برداشته  

مي شود  در صيغه هاي( 6 و 12) چون « ن »   نشانه جمع مونث  است باقي مي ماند.

 روش ساختن فعل نهی :

 نهی: بمعنای درخواست یا خواهش انجام ندادن کاراست در فعل نهی لا به اول فعل مضارع اضافه می شود ودر صیغه های 1،4،7،13،14 حرف آخرمجزوم( ساکن) ودر صیغه های مثنی ، جمع مذکر ، مفرد مونث مخاطب ( ن  ) های بجای ضمه برداشته می شود اما باید توجه ( ن ) های جمع مونث در صیغه ی 6و12 برای اینکه نشانه جمع مونث است باقی می مانند.

نكته: فرق فعل نفی ( مضارع منفی ) و نهی  : در این است که در نفی بر خلاف نهی با  اضافه شدن ( لا )هیچ تغییری در شکل فعل مضارع ایجاد نمی شود فقط معنای آن منفی می گردد وحتي مانند فعل مضارع صرف ميشود.

تذكر: قواعد مربوط به حرف در سالهاي بعد مي آيد.

                                 جدول صرف فعل هاي ماضي ، مضارع ، امر ، نهي

                                           و ضماير متصل و منفصل مربوط به آن

مانند : لاصامَ و لاصَلّی = روزه نگرفت و نماز نخواند

فعل ماضی در مقام دعانیز با (لا) منفی می شود : لاعاش شخص لایرید هناء نا

2- عجیب در درس عربی پایه دوم راهنمایی مرفوع است زیرا خبر برای مبتدای محذوف بکار رفته است .

3- هر گاه فعل مضارع با «س-سوف » و «لن» ناصبه یا در جمله شرطیه به کارمی رود فقط بر زمان آینده دلالت دارد .

در حدیث ثقلین : لن یفترقا = هرگز جدا نخواهد شد .

4- عفوا – شکرا  و فجأة مفعول مطلق می باشد .

5- اسم اشاره به مکان در صورتی که مجرور به حرف جر نباشد ظرف می باشد . (مفعول فیه )

هناک – هنالک – هنا

6- کلمات « مثلث الفاء » اسمهایی هستند که فاء الفعل آنها هنگام تلفظ با سه حرکت کوتاه کاربرد قرائتی دارد.

مانند : لَصّ – لِصّ – لُصّ  ( آلوده و دزد )

سَمّ – سِمّ – سُمّ   ( زهر و سم )

7- شروع نمودن جمله با « مبتدای نکره » نیاز به مسوّغ ( مجوّز) دارد از جمله مسوّغها می توان به موارد ذیل توجه کرد .

الف ) مبتدا نکره موصوفه باشد     لَعَبدٌ مومنٌ خیرٌ من مشرک

                                        مبتدا صفت خبر

ب) مبتدا حالت دعا یا نفرین داشته باشد . که آنرا نکره دعایی می گویند .

سلامٌ علیکم        ویلٌ للمطففین

مبتدا                مبتدا

توجه : ویلٌ به خاطر اینکه نام یکی از چاههای جهنم است در این صورت آنرا اسم علم به شمار می آوریم .

8- هنگام قرائت متون اگر صدای کشیده به حروف ساکن برسد صدای کشیده به صدای کوتاه تبدیل می شود .

مانند: اُترکی السجن ................ اُترک السجن

9- کلمه « آه» طبق صرف عربی « اسم فعل » بوده و به معنی « اَتَوَجّعُ  : درد می کشم » به کار می رود .

10- واژه « نحو » در عربی اسم و از ظروف مکان می باشد در حالیکه « الی» از حروف جر محسوب می گردد .

11- در عربی کتاب دوم درس 6  فعل « حان » از فعلهای معتل اجوف است در اینجا لازم است به دانش آموزان گفته شود بعضی از فعلهایی که حروف دوم آنها « الف یا یاء » می باشد در صرف آنها لازم است 5 صیغه اول را با این حرف آنها را صرف کرده ولی در بقیه صیغه ها حرف الف یا یاء آن را حذف می کنیم .

12- کلمه « عن» به دو صورت به کار می رود : 

الف ) حرف جر        ب) اسم که به معنی جانب و آن زمانی است که حرف جر بر سر آن بیاید.

13- ادغام نون دو کلمه « من – عن » در حرف میم دو کلمه « ما – من »

ممًا = من + ما             ممّن = من + من                عمّن = عن + من

تجزیه فعل

 1. از لحاظ تعداد وحروف اصلی ---------------------ثلاثی ورباعی

برای فعل، بجز تقسیم فعل به ماضی و مضارع و امر، می توان هفت زمان دیگر بیان کرد که عبارتند از:

 الف - ماضی بعید: ( کان + اسم کان + قد + فعل ماضی ساده )

  کان الطالبُ قد ذهب إلی بیته. / الطالب کان قد ذهب الی بیته. ( دانش آموز به خانه اش رفته بود. )

  کان الطالبان قد ذهبا إلی بیتیهما. / الطالبان کانا قد ذهبا الی بیتیهما.

  ب - ماضی استمراری: ( کان + اسم کان + فعل مضارع )

کان الرجل یُسافر. / الرجل کان یسافر. ( مرد مسافرت می کرد. )

  کان الرجلان یسافران. / الرجلان کانا یسافران.

  ( نکته: تقدیم و تأخیر بین کان و اسم کان در هر حال جایز است. )

 ج - ماضی نقلی: ( قد + فعل ماضی )

  قد سافر زیدٌ. ( زید مسافرت کرده است. )

  ( نکته: فعلی با نام ماضی نقلی در زبان عربی وجود ندارد ولی حرف « قد » بر سر فعل ماضی به آن تحقّق می بخشد و وقوع آن را تأکید می کند. در حالیکه این حرف همراه فعل مضارع، شک و احتمال وقوع فعل را می رساند که در این صورت معنای این حرف در فارسی « شاید » است. )

د - ماضی ساده:

  سافر زیدٌ. ( زید مسافرت کرد. )

ه - حال محض: ( لام حالیه + فعل مضارع )

  لَیَکتبُ زیدٌ. ( هم اکنون زید می نویسد. )

و - مضارع:

  یکتب زید. ( زید می نویسد. )

  ز - آینده: ( س/ سوف + فعل مضارع )

  سَیُسافرُ زیدٌ. / سوف یُسافرُ زیدٌ. ( زید مسافرت خواهد کرد. )

حروف به دو دسته عامل و غيرعامل تقسيم مي­شوند.

ــ  حروف عامل : جارّه – جازمه – ناصبه – مشبهه­بالفعل – لاي ­نفي­جنس – شرط – شبيه به لَيسَ

ــ  جاره = باء و تاء و كاف و لام و واو و مُنذُ مُذ خَلا    

                                          رُبَّ ، حاشا ، مِنْ ، عَدا ، في ، عَن ، عَلي ، حَتّي ، إلي

ب،ت،و(براي قَسَم)       ك(مانند)          ل(براي)      مُنذُ،مُذ،مِنْ وعَنْ(از)    خَلا،عَدا و حاشا(به جز-مگر)  في(در)  إلي(به سوي)  عَلي(بر) حَتّي(تا)  رُبَّ(چه بسا)

ــ  جازمه = لَم(نه)          لَمّا(هنوز نه)        لام امر«لِ»(بايد)        لاي نهي(نه)         إنْ(اگر)          مَنْ(هر كس)         ما(هر چيزي)

حرف لَمْ هيچگاه بر سر فعل ماضي وارد نمي­شود.

اگر بعد از لَمّا فعل ماضي بيايد لَمّا نقش ظرف را دارد و مفعول­فيه مي­باشد.

لَمّا ذَهَبَ : هنگاميكه رفت.

ــ  ناصبه = أن(كه-اين­كه)          لَنْ(هرگز)        اِذَن(بنابراين-در اين صورت)  كَي،لِكَي(براي اينكه)             لِ(براي-تا)         حَتّي و فاي سببيه

   فاي سببيه بعد از نفي يا طلب و يا بعد از لَيتَ و لَعَلّ مي­آيد.

«وَ يالَيتَني كُنتُ مَعَكُم فَأفوزَ مَعَكُم»

أن+فعل مضارع=مصدر همان فعل : اُحبُّ أنْ أدرُسْ = اُحِبُّ الدّراسَه(مصدر مؤوّل)

لِ و حَتّي+ فعل مضارع(أنْ ناصبه محذوف است)لِيَكتُبَ :در اصل‌ : لِأن يَكتُبَ.

حَتّي يَذهَبوا : در اصل :  حَتّي أنْ يَذهَبوا.

ــ  مشبهه بالفعل = اِنَّ و اَنَّ (به درستي كه-همانا)           كَاَنَّ(گويا)                      لَيْتَ(اي كاش)      لكِنَّ(و ليكن)        لَعَلَّ(شايد)

همزه انَّ در«ابتداي جمله» و بعد از مشتقات «قال» هميشه مكسور مي­باشد.

 اِنَّ اللهَ ..... * قالَ اِنّي....

       لكنْ حرف عطف است و غيرعامل ولي لكنَّ حرف مشبهه بالفعل است و عامل.

ــ  لاي نفي­جنس= بر سر مبتدا و خبر وارد شده و مبتدا را منصوب كرده و كاري با خبر ندارد.

          اسم لاي نفي جنس به هيچ وجه تنوين نمي­گيرد و حتماً مبني بر فتح است :

 لا تِلميذَ في الصّف

اسم و خبر لاي نفي جنس حتماً نكره مي­باشند و خبر لاي نفي جنس هيچگاه بر اسم لاي نفي جنس مقدّم نمي­شود.

بين اسم و خبر لاي نفي­جنس نبايد كلمه­اي فاصله بيندازد.

ـ ادوات شرط= لَو«حرف است و غيرعامل»(اگر)  اِنْ«حرف است و عامل»(اگر)  إذما(هرچند- هرگاه)  مَنْ(هر كس)   ما(هرچه) مَهما(هرگاه) أيّ(هر كدام) كَيفَما(هرگونه) مَتي(هر وقت)   أينَما(هر جا)   أيّان(هر وقت – هر جا)  أنّي(هر جا)   هَيثُما(هر جا كه)

(مَن ، ما و أيّ) اگر در آغاز دو جمله قرار گيرند اسم شرط هستند :

 مَنْ يَجتَهِدْ يَنجَحْ ..(ادوات شرط دو فعل را جزم مي­دهند)

ولي اگر در وسط دو جمله قرار گيرنداسم موصول هستند : أكرِمْ إلي مَنْ أحسَنَ إليك

اسمهاي شرط با اسمهاي استفهام تفاوت دارند.اسمهاي استفهام براي پرسش به كار مي­روند و صدارت­طلب هستند و در آغاز جمله قرار مي­گيرند(مَنْ رَأيتَ:كه را ديدي؟)و گاهي حرف جر و مضاف بر آنها مقدّم مي­شوند :(اِبنُ مَنْ أنتَ :پسر كيستي؟)

اسامي استفهام : مَنْ(براي انسان) ما(براي اشياء غيرقابل لمس) أيّ(براي اشياء قابل لمس) أينَ(محل و مكان) مَتي(زمان) كَيفَ(چگونگي و حالت) كَمْ(مقدار و اندازه­گيري) ماذا ، مَن­ذا ، مِمّن ، عَمّن ، لِمَ ، عَلامَ و فيمَ و...(حروف استفهام : أ و هَلْ هستند)

تمامي اسامي استفهام صدارت طلب هستند:أينَ أنتَ؟مبني هستند به جز أيّ كه معرب هست.نقش­پذيرند:(أينَ:خبر­مقدّم و محلاً مرفوع)

اگر بعد از كَيفَ اسم بيايد كَيفَ نقش خبرمقدّم را دارد و محلاً مرفوع :

كَيفَ أنتَ ؟(أنتَ : مبتداي مؤخر و محلاً مرفوع)

اگر بعد از كَيفَ فعل بيايد كَيفَ نقش حال را دارد و محلاً منصوب :

كَيفَ أصْبِر في المَشاكِل ؟

اگر بعد از أينَ و مَتي اسم بيايد نقش خبرمقدّم را دارند و محلاً مرفوع : أينَ الجَوادُ ؟(الجَوادُ : مبتداي مؤخر و محلاً مرفوع)

اگر بعد از أينَ و مَتي فعل بيايد نقش ظرف را دارند و محلاً منصوب : أينَ ذَهَبَ الجوادُ ؟(الجَوادُ : فاعل و مرفوع)

ـ حروف شبيه به لَيسَ = ما ، لا ، اِنْ ، لاتَ (نيست)«خبر را منصوب مي­كنند»

اسم و ضمير لاتَ هميشه اسم نكره است و خبر آن اغلب محذوف است و يا از ادوات ظرف زمان است: حينَ – ساعه- وقتَ و ...

امكان دارد كه اسم و خبر اين حروف هر دو نكره باشند : لا رَجُلٌ حاضِراً

ـ حروف غيرعامل : تعريف(ال)– عطف(وَ ، ثُمَّ ، بَلْ ، حَتّي ، اَو ، لا ، فَ ، لكنْ)

 استفهام (ذكر كردم)– تنبيه(ها ، ألا ، أما)  تصديق و ايجاب(نَعَم) تحقيق(قَد+فعل ماضي)تخصيص(هَلّا ، ألّا ، لَولا ، لَوما)– انكار(كَلّا)– تفضيل(اَمّا ، اِمّا)«خواه»

استقبال(سَ،سَوفَ)– نفي– نون وقايه– تأكيد(نَّ،نْ)– ندا(يا)– واو حاليه– ماي­كافه– مفاجات(إذا،إذ)– ابتدا و تأكيد(لَ)– واو­جمله وصفيه

 در تجزيه حروف بايد گفت:عامل يا غيرعامل- مبني بر...- غيرمتصرف- تعيين نوع حرف

1)                 درس اول

  تست درس اول

   2)درس دوم

  تست درس دوم

 3)درس سوم

   تست درس سوم

 4)درس چهارم

   تست درس چهارم

 5)درس پنجم

   تست درس پنجم

 6)درس ششم

   تست درس ششم

 7)درس هفتم

   تست درس هفتم

            درس اول:     

        اقسام فعل از نظر حروف اصلی:

               1)فعل معتل   2)فعل صحیح

     فعل معتل:

         به فعل های که یکی از حروف اصلی آن حروف عله(و،ا،ی)    باشد و به چهار دسته تسقیم می شود:

1)            فعل معتل مثال :  فعلی که اولین حرف اصلی آن حروف عله  باشد.مانند(وعد)

2)            فعل معتل اجوف: به فعلی که دومین حرف آن عله باشد. مانند (قَال، عاد)  

3)            فعل معتل ناقص :فعلی که سومین حرف آن حرف عله باشد. مانند(دعا، تلا)

4)        فعل معتل لفیف: فعل های که دو حرف اصلی آن حرف عله باشد و اگر دو حرف عله کنار هم قرار بگیرد آن را لفیف مقرون و اگر دو حرف عله جدا از هم قرار بگیرد آن را لفیف مفروق می گویند . مانند(روی ، ولی)

فعل صحیح :

به فعل های گفته می شود که در ساختمان اصلی آن (حروف اصلی آن) حروف عله به کار نرفته باشد و به سه دسته تقسیم می شود .

1)فعل مهموز:فعلی که یکی از حروف اصلی آن همزه باشد که اگر اول باشد مهموز فاء و اگر دومین حرف باشد مهموز العین واگر سومین باشد مهموز اللام گفته می شود. (أمر،سأل،بدأ)

   2) فعل مضاعف:فعلی که دو تا از حروف آن هم جنس باشد. مانند :(یَمُدَّ، زَلْزَلَ)

   3)فعل سالم :فعلی که در آن حرف عله و همزه وحرف همجنس به کار نبرده باشد. مانند:(کَتَبَ،خَرَجَ)

 اعلال

     به تغییراتی که بر روی حروف عله روی می دهد گفته می شود و به سه دسته تقسیم می شود:

  1)اعلال به اسکان:هر گاه حرکت حرف عله در فعل های معتل حذف ویا به حرف ما قبل داده شودو در موارد زیر روی می دهد:  

الف)هر گاه حرف عله در آخر فعل مضارع معتل ناقص قرار بگیرد ساکن می شود.مانند:(یَدْعُوُ=یَدْعُو)

ب‌)            هرگاه حرف قبل از حرف علّه ساکن باشد حرکت حرف علّه به حرف ساکن داده می شود و حرف عله ساکن می شود. مانند: (یَقْوُلُ=یَقُوْلُ )

2)اعلال به قلب : هرگاه حرف عله به حرف دیگری تبدیل شود گفته می شود و در موارد زیر روی می دهد :

الف)حرف عله  متحرک ما قبل مفتوح به الف تبدیل می شود . مانند :(قَوَلَ=قالَ)،(بَیَعَ=باعَ)

ب)هرگاه حرف قبل از حرف عله کسره داشته باشد حرف عله به یاْء تبدیل می شود. مانند:(مِوْزان=میزان،مِوْلاد=میلاد)

3)اعلال به حذف: هرگاه حرف عله در فعلهای معتل حذف گردد اعلال به حذف گفته می شود و در موارد زیر روی می دهد :

الف) هرگاه حرف عله واو در مضارع معتل مثال معلوم ثلاثی مجّرد بعد از حروف مضارعه قرار بگیرد حذف می گردد. مانند :‍ (یَوْلِدٌ=یَلِدُ،یَوْضَعُ=یَضَعُ)

ب)هرگاه حرف بعد از حرف علّه ساکن شود حرف عله حذف می شود. مانند :(قالنَّ=قُلنَّ،هَدَیتُ=هَدَتْ)

ج)هرگاه حرف بعد از عله یکی از حروف واو یا یاء باشد حرف عله حذف می گردد. مانند :(یَدْعوونَ=یَدْعُونََ،تَدْعوِینَ=تَدْعِینَ)

د)هرگاه حرف عله در آخر فعل مضارع معتل ناقص قرار بگیرد هنگام مجزوم شدن فعل حرف عله حذف می گردد. مانند :

    مضارع          أمر          نهی

     تَدْعُو           اُدْعُ          لاتَدْعُ

    اعلال در معتل مثال

1)         ماضی: در صیغه های فعل ماضی معتل مثال هیچ اعلالی روی نمی دهد.

2)         مضارع: در صیغه های فعل مضارع معلوم ثلاثی مجرد معتل مثال واوی حرف عله واو حذف می گردد.

    جِدُ=یَجِدُ       تَجِدُ               تَجِدُ           تَجِدینَ

          یَجِدانِ    تَجِدانِ           تَجِدانَ        تَجِدانِ            أجِدُ

          یَجِدُونَ   یَجِدْنَّ            تَجِدُونَ       تَجِدْنَّ             نَجِدُ

3)أمر:در صیغه های أمر معنل مثال واوی حرف عله حذف می گردد.    

                 مضارع        أمر             مضارع            أمر

                  تَجِدُ            جِدْ              تَجِدینَ         جِد‌ِئ

                تَجِدانِ          جِدْا              تَجِدانِ          جِدا

               تَجِدُونَ         جِدْوا             تَجِدْنَ           جِدْنَ

اعلال در معتل اَجوف

1)ماضی: در صیغه های فعل ماضی معتل اجوف 5 صیغه اول اعلال به قلب دارد و 6صیغه آخر اعلال به حذف دارد.

قالَ       قالَتْ            قُلْتَ        قُلْتِ         

قالا       قالَتا              قُلْتُما      قُلْتُما             قُلْتُ

قالُو      قُلْنَ             قُلْتُم        قُلْتُنَّ             قُلْنا

تذکر:باید توجّه داشت در صیغه های فعل ماضی از صیغه ی 6 تاآخر بعد از حذف حرف عله اگر حرف عله واو باشد اول فعل ضمه و اگر حرف عله یا ء باشد حرف عله کسره می گیرد.

نکته:در فعل های ماضی خاف (خَ وَ فَ)ونام (نَ وَ مَ) با آنکه حرف عله واو می باشد در صیغه های ماضی از صیغه 6تا آخر بعد از حذف حرف عله اول فعل کسره می گیرد.

 خافَ ،خافا،خافوُا،خافَتْ،خافَتِ،خِفْنَ...

2)مضارع:در صیغه های فعل مضارع اجوف دو صیغه مؤنث (6،7) اعلال به حذف دارد و بقیه صیغه ها در صورتی که بر وزن یَفْعُلُ ویَفْعِلُ باشد اعلال به اسکان و اگر بر وزن یَفْعَلُ اعلال به قلب روی می دهد.

  یَقُولُ     تَقُولُ             تَقُولَ       تَقُولینَ ِ

 یَقُولان    تَقُولان          تَقوُلانَ      یَقًولانَ           اَقُولَ

یَقُولوُنَ    یَقُلْنَ             یَقُولوُنَ     یَقُلْنَ            نَقُلْنا

نکته:در فعل مضارع از خاف(خَوَفَ) ونام(نَوَمَ) ونال(نَیَلَ) چون مضارع آنها بر وزن یَفْعَلُ می باشد حرف عله به الف تبدیل می  شود و اعلال به قلب دارد.

3)أمر:در صیغه های أمر معتل اجوف صیغه 1تا 6 حرف عله حذف می شود واعلال به حذف دارد و در بقیه صیغه ها مانند فعل مضارع می باشد.

تَقُولُ=قُلْ                   تَقُولانِ= قوُلا                   تَقُولوُنَ= قوُلوا...

تست درس اول

1)استیضاح از نظر ریشه چه نوع معتلی است؟

الف)اجوف      ب)ناقص      ج)مثال واوی     د)مثال یایی

2)ما هو الخطاءعن فعل«صِلْ »؟

الف)مفرد مذکر غائب                ب)اعلال به حذف

   ج)مثال                                      د)فعل أمر

3)جمع مؤنث غائب فعل (سارَ)کدام است؟

الف)سارْنَ      ب)ساروُا      ج)سِرْنَ      د)سِرْتُنَّ

     درس دوم

اعلال در فعل های معتل ناقص

1)ماضی:در صیغه های ماضی معتل ناقص(فَـعَـلَ) اوّلین صیغه اعلال به قلب دارد وصیغه های 3،4،5 اعلال به حذف دارد و در بقیه صیغه ها اعلالی روی نمی دهد.

دَعَا(اعلال به قلب)   دَعَوَتْ=دَعَتْ(اعلال به حذف)

دَعَووا=دَعَوْا(اعلال به حذف)   دَعَوَتا= دَعَتا(اعلال به حذف)

بقیه صیغه ها بدون اعلال می باشد.

نکته:هرگاه فعل معتل ناقص بر وزن فَعِلَ باشد فقط در یک صیغه اعلال روی می دهد. یعنی فقط در صیغه ی سوم اعلال به حذف روی می دهد ودر بقیه صیغه ها اعلالی روی نمی دهد.

       (خَشیَ، رَضیَ)

2)مضارع:در صیغه های مضارع معتل ناقص صیغه های 3،9،10 اعلال به حذف روی می دهد وحرف عله حذف می گردد و در صیغه ها اگر فعل بر وزن یَفْعُلُ و یَفْعِلُ باشد اعلال به اسکان و اگر فعل بر وزن یَفْعَلُ باشد اعلال به قلب روی می دهدیعنی حرف عله به الف تبدیل می شود. این اعلال به قلب و اسکان فقط در صیغه هایی روی می دهد که ضمیر بارز ندارند و در صیغه های مثنی و جمع مؤنث اعلالی روی نمی دهد.

تذکر:اگر فعل مضارع بر وزن یَفْعُلُ باشد جمع های مذکر و مؤنث بر یک وزن بکار برده می شود .

یَفْعُلُ= جمع مذکرو مؤنث غائب=یَدعُونَ

یَفْعُلُ=جمع مذکر ومؤنث مخاطب= تَدْعوُنَ

و اگر فعل بر وزن یَفْعِلُ باشد صیغه ی مفرد مؤنث مخاطب و جمع مؤنث مخاطب مانند هم بکار برده می شوند.

یَفْعِلُ= مفرد و جمع مؤنث مخاطب= تَهْدَینَ

أمر:در صیغه های أمر معتل ناقص صیغه های 1،3، 4،اعلال به حذف دارند وبقیه صیغه ها بدون اعلال می باشند.

تست درس دوم

4)کدام خطا است؟

الف)لمّا یقوم   ب)لم یَقم    ج)لمّا یقوما   د)لم یقوموا

5)أعِظُ چه نوع فعلی است؟

الف)ناقص      ب)مهموز     ج) سالم       د)مثال

6)مفرد مؤنث مخاطب یَنجو کدام است؟

الف)تنجوین   ب)تنجینَ     ج)ینجونَ     د)ینجینَ

درس سوم

  مفعول مطلق

مصدری است منصوب از جنس فعل که برای بیان تأکید یا نوع وقوع فعل به کار برده می شود و به دو دسته تقسیم می شود: 1)مفعول مطلق تأکیدی

مصدری است منصوب از جنس فعل که بدون صفت با مضاف الیه به کار برده می شود و معمولاً نکره می باشد و برای تأکید بر وقوع فعل به کار می رود.

1)سَلَّموا تَسلیماً          2)اُذکُرُ الله ذکراً

            مفعول مطلق                             مفعول مطلق             

                تأکیدی                              تأکیدی

نکته:باید توجه داشت مفعول مطلق تأکیدی درجمله برای ترجمه آن باید از کلمات تأکیدی فارسی (واقعاً، حتماً، بدون شک...) استفاده می کنیم .

1)حتماً درود بفرستید.      2)خداوند را حتماً یاد کنید.

2)مفعول مطلق نوعی (بیانی)

مصدری است منصوب از جنس فعل که برای بیان چگونگی وقوع فعل به کار برده می شود و همواره با صفت یا مضاف الیه همراه است. مانند:

1)اُذْکُروالله ذکراً کثیراً  (ذکراً=مفعول مطلق نوعی،کثیراً=صفت)

تذکر:در ترجمه مفعول مطلق نوعی در صورتی که با صفت همراه باشد فقط صفت ترجمه می شود یعنی بصورت (خیلی،زیاد،فراوان و...)استفاده می کنیم ودر صورتی که با مضاف الیه همراه باشد از کلمات (مثل،مانندو...)استفاده می کنیم.

1)خدا را خیلی یاد کنید.

نکته:گاهی مفعول مطلق بصورت مصدری منصوب بدون فعل بکار برده می شود ولی بصورت فعل ترجمه می شود.

(شکراً،عفواً،طاعتهً،سمعاً،أیضاً،حتماً،حقاً،اَهلاً،سبحان الله،حمداً)

نکته:گاهی مفعول مطلق نوعی از جمله حذف می شود و صفت به جای آن قرار می گیرد که آن صورت به صفت نائب مفعول مطلق گفته می شود و همیشه نکره و منصوب می باشند.

اُذکروُا الله ذکراً کثیراً= اُذکرُوا الله کثیراً

                                          نائب مفعول مطلق نوعی و منصوب

مفعول فیه(ظرف زمان و مکان)

اسمی است جامد و منصوب که زمان یا وقوع فعل را در جمله مشخص می کند و معمولاً با معنی فئ(در) همراه است .

ظرف زمان:عِنْدَ، قبلَ، بَعْدَ، الآنَ، اِذا، حِینَ، متی، مَهما، الیل، النهار،...                                                               

ظرف مکان:خَلْفَ، أمامَ، فَرْقَ، بَیْنَ، وَسَط، جنب، هُنا، هُناکَ،داخل...

مثال:

       وَجَدْتُ کتابی هُناکَ

                           مفعول فیه ظرف مکان

حروف عطف

حروفی هستند که در جمله و یا دو اسم را به هم ربط (معطوف) می دهند. به کلمه قبل از حروف عله معطوف الیه می گویند و می تواند نقش های مختلف داشته باشد و به کلمه ی بعد از حرف عطف ،معطوف یا عطف به حروف گفته می شود که در اعراب از معطوف الیه پیروی می کند.

حروف عطف عبارتند از:(وَ، فَ، ثُمَّ، أوُ، بَلْ ،لِکنْ، لا)

جاءَ المعلمُ و التلمیذُ      المعلمَ=فاعل و مرفوع

وَ=حرف عطف             التلمیذُ=معطوف و مرفوع

تست درس سوم

7)ما هوَ صحیحُ؟ (عاشروُا ـــــــ الاخوانِ؟)

الف)معاشرهَ    ب)معاشرهً     ج)المعاشرهَ    د)المعاشرهِ 

8)اجعل مفعول مطلق المناسب للفراغ؟ الموءمنونَ یٌقیمونَ الصلاهَ ..

الف)اقامهَ     ب)مقیماً       ج)مُقیمونَ     د)اقواماً

درس چهارم

   حال

کلمه ای است که حالت فاعل یا مفعول جمله را در هنگام وقوع فعل بیان می کند و به سه شکل به کار می رود: 1)حال مفرد 2)حال جمله اسمیه 3)حال جمله فعلیه

حال مفرد:اسمی است منصوب ،نکره و مشتق که حالت فاعل را در هنگام وقوع فعل نشان می دهد و آن اسمی که حال آن را بیان می کند صاحب حال گفته می شود.

نکته:حال مفرد نکره می باشد ولی صاحب حال همیشه یک اسم معرفه می باشد و حال مفرد در جنس و عدد از صاحب حال پیروی می کند.

 جاءَ التلامیذُ الی المدرسهِ مسرورینَ

التلامیذ=صاحب حال فاعل و مرفوع

مسرورینَ=حال مفرد و منصوب به یاءنیابی

نکته: صاحب حال معمولاً در جمله فاعل و یا مفعول جمله می باشد و حال مفرد همیشه یک اسم فاعل ویا مفعول ویا صفت مشبه می باشد.

حال جمله اسمیه

جمله است که با واو حالیه شروع می شود و بعد از واو ضمیرمنفصلی مرفوعی قرار می گیرد که به صاحب حال بر می گردد یعنی در    جنس و عدد از صاحب پیروی می کندو آن جمله حالت فاعل و مفعول جمله را در هنگام وقوع فعل مشخص می کند و چون جمله اعراب دارد محلاً منصوب می گردد. جاءَ المعلمُ الی الصفُّ و هو مسرورٌ(المعلم=صاحب حال فاعل و مرفوع،واو=واو حالیه ،هو مسرورینٌ=حال جمله اسمیه محلاً منصوب)  

حال جمله فعلیه

جمله است که با فعل شروع می شود و آن فعل در جنس و عدد از صاحب حال پیروی می کند و حالت فاعل یا مفعول جمله را مشخص می کند و محلاً منصوب می باشد .

1)رایُت المعلمُ یقرأ الکتاب(المعلمُ=مفعول به ومنصوب، یقراُالکتاب=حال جمله فعلیه محلاً منصوب)

نکته: هر گاه در یک جمله فعل مضارع بعد از فعل ماضی قرار بگیرد ،فعل مضارع بصورت ماضی استمراری ترجمه می شود .

1)معلم را دیدم در حالی که کتاب می خواند.

نکته:واو حالیه با حال جمله اسمیه به کار می رود ولی فقط در یک حالت با حال جمله فعلیه به کار می رود یعنی هرگاه فعل در حال جمله فعلیه با قَدْ همراه است .

أذهبُ الی المدرسهٌ و قَدْ کتبْتُ دروسی(جمله فعلیه محلاًمنصوب)

به مدرسه می روم در حالی که درسهایم را نوشته ام.

نکته:کلمه ی وَحْدَ همیشه با ضمیر و همواره حال مفرد است.  

رایُت المعلمُ فی المدرسهُ وحْدَهُ(حال مفرد)

تست درس چهارم

9)میّز الصحیح للفراغ :‍ (دَخَلَ أعداءُ فلسطین..)

الف)غاصبون    ب)غاصبان        ج)الغاصبین       د)غاصبینَ

2)ذوالحال در جمله (رَجعوا مِن السفر صباحاً یحزنون) چیست؟

  الف)صباحاً       ب)السفر    ج)ضمیر مستتر هم   د)ضمیر بارز واو
درس پنجم

تمییز

به کلماتی گفته می شود که برای رفع ابهام در جمله به کار می روند به عبارتی دیگر اسمی است نکره و منصوب و جامد که برای رفع ابهام بکار می رود و به دو شکل بکار می روند:

1)تمییز مفرد 2)تمییز نسبه

تمییز مفرد: اسمی است جامد،نکره ومنصوب که بعد از وزن ،متر ،پمانه،مسافت ،عدد ومقدارو اندازه قرار می گیرد.

إستریتُ کیلوینَ تفاحاً

                           تمییز مفرد و منصوب

نکته:تمییز اعداد که بعد از عدد قرار می گیرد تمییز عددو مفرد گفته می شود.( تمییز اعداد اعراب مخصوص به خود دارد یعنی می توانند مشتق و مجرور باشد.)

عدد 1 و 2  صفت می باشند تمییز ندارند .

تمییز اعداد 3 تا 10=جمع و مجرور

تمییز اعداد 11 تا 99= مفرد و مجرور 

 تمییز اعداد 100 به بعد = مفرد و مجرور

2)تمییزنسبه: اسمی است جامد ،نکره،و منصوب که برای رفع ابهام از جمله بکار می رود.

نکته:مصدرهای نکره و منصوب بعد از اسم تفضیل(أفْعَلُ و فُعْلی) تمییز نسبه می باشد.

نکته:بعضی فعل ها در جمله به تمییز نیاز دارند: فَجَّرَ. نَظَّـمَ . زَادَ . اِزدادَ . مَلَأَ . إمْتِلاً . زادَ . طابَ . حَسُنَ ....

 مانند: فجَّرَاللهُ الاَرضُ عُیُوناً(تمییز نسبه و منصوب)

نکته: کلمات خیر و شر اگر به معنی بهتر و بدتر باشداسم تفضیل است و نیاز به تمییز دارد واسم نکره ومنصوبی که بعد از این کلمات قرار می گیرد تمییز نسبه است.

الباقیاتُ الصالحاتُ خَیرٌ عِنْدَاللهُ ثواباً(کارهای شایسته نزد خداونداز نظر ثواب بهتراست)

تست درس پنجم

11)میّز الخطاء للفراغ لایجاد اسلوب التمییز:(یزداد المسلمونُ .......... .)

     الف)ایماناً     ب)یقیماً          ج)خلوصاً        د)زاهداً

12)در عبارت (انّ اللهَ اکثرُعلماً) تمییز در اصل چه بوده است؟

الف)فاعل     ب)اسم انّ       ج)خبر انّ        د)مفعول

13)در عبارت(یکتَمِلُ طُلّابُ الصَّفِ عدداً)تمییز دراصل چه بوده است؟

الف)فاعل     ب)مفعول       ج)مبتدا       د)نائب فاعل

درس ششم

استثناء:جدا کردن حکم کسی یا چیزی از گروه یا دسته ی دیگراستثناء گفته می شود.

1)مستثنئ:اسمی است منصوب که بعد از ادات استثناء قرار می گیرد و از گروه یا دسته دیگری جدا می شود.

2)مستثنئ منه:اسمی است که قبل از ادات استثناء قرار می گیرد و مستثنئ از آن جدا می شود و در جمله می تواند مبتدا ،خبر، فاعل ،مفعول به و... باشد.

3)ادات استثناء: کلماتی هستند که بوسیله آنها مستثنئ را از مستثنئ منه جدا می کند.(اِلّا، غَیْر،سِوی)

مستثنئ:مستثنئ به سه شکل به کار می رود:الف)مستثنئ متصل ب)مستثنئ منقطع ج)مستثنئ مفرّغ

الف)مستثنئ متصل:هرگاه مستثنئ از جنس و نوع مستثنئ منه باشد و همیشه منصوب است.

جاءالتلامیذُ الی المدرسه الا واحداً منهمُ(التلامیذُ=مستثنئ منه، فاعل و مرفوع)(الا= ادات استثناء)(واحداً=مستثنئ متصل ومنصوب)

ب)مستثنئ منقطع:هرگاه مستثنئ از جنس و یا نوع مستثنئ منه نباشد آن را مستثنئ منقطع می نامند و همیشه منصوب است.

قلبتْ إخوانُکَ الا أخاکَ(اخوانک=مستثنئ منه فاعل و مرفوع )(الا=ادات استثناء)(أخاک=مستثنئ منقطع و منصوب به الف نیابی)

ج)مستثنئ مفرّغ:هر جا مستثنئ منه از جمله حذف شده باشد یعنی مستثنئ بدون مستثنئ منه به کار برده باشد در آن صورت به مستثنئ مفرّع گفته می شود و معمولاً با ادات نفی و استفهام همراه می شود .

لاتَذکُـرُوا إلاّ اللهَ . ( فقط خداوند را عبادت کنید.)

نکته:مستثنئ مفرّغ در جمله می تواند مرفوع یا منصوب باشد و اعراب آن به مستثنئ منه محذوف بستگی دارد به این صورت که اگر مستثنئ منه محذوف مرفوع باشد ، مستثنئ مفرّغ نیز مرفوع می شود و اگر مستثنئ منه که حذف شده  منصوب باشد مستثنئ مفرغ نیز محذوف می شود.

هل جزاءُ الاحسانِ الّا الإحسانُ(الإحسانُ= مستثنئ مفرّغ و مرفوع)

نکته: هرگاه مستثنئ مفرّغ باشد و فعل نیز منفی بکار رفته باشد در ترجمه به جای ادات استثناء کلمه ی«فقط» اضافه کنیم و فعل جمله را مثبت معنی کنیم.(آیا پاداش نیکی فقط نیکی است؟)

تست درس ششم

14)ما هو الخطاء فی الفراغ؟«لم یدخل الجنهِ الّا ..........»

الف)المؤمن          ب)المؤمنونَ       ج)المؤمنانِ       د)المؤمنینَ

15)میّز الصحیح للفراغ ؟(هل یَعِلِّمُ الّا ........ .)

الف)التلمیذُ النجا     ب)تلمیذاً       ج)التلمیذِ      د)تلمیذَیْنِ

16)اعراب مستثنئ در «ما نَزَلَمن الّا مطر قلیل»

الف)مرفوع       ب)منصوب       ج)مجرور          د)مرفوع محلاً

درس هفتم

منادئ

اسمی است که مورد ندا واقع می شود و به دو شکل به کار برده می شود :

 1)منادای مفرد      2)منادای مضاف

1)منادای مفرد:هرگاه منادای یک اسم مستقل باشد یعنی به کلمه دیگری اضافه نشده باشد آن را منادی مفرد می نامیم و خود به دو شکل بکار می رود :

الف)منادئ علم:هرگاه منادای یک اسم علم یا خاص باشد مبنی به ضمّ و محلاً منصوب است.

مانند:(یا اللهُ=منادای علم)

ب)منادای نکره مقصوده (غیر علم) : هرگاه منادای یک اسم نکره یا غیر علم باشد مبنی به ضّم و محلاً منصوب می باشد.

 مانند:(یا رجلً= منادای نکره مقصوده)

2)منادای مضاف:هرگاه منادای مضاف واقع شود یعنی به اسم دیگری اضافه شده باشد معرب و منصوب می باشد.مانند:یاعَبْدَالله (عبد= منادای مضاف) (مضاف الیه و مجرور)

نکته: حرف ندای«یا» فقط با اسم هایی بکار می رود که «ال» نداشته باشد بجز کلمه «الله» که گاهی «یا» از اول آن حذف می شود و به جای آن «میم» مشدّد در آخر الله حذف می شود.

یا اللهُ ـــــ اللّهَُّ(مَّ و یا=حرف ندا)(اللهَ=منادای علم مبنی بر ضّم محلاًمنصوب)

نکته: هرگاه منادای مضاف به ضمه به «یا» متکلم وحده اضافه شود اعراب تقدیری دارد یعنی تقدیراً منصوب می گردد که گاهی ضمیر «یا» از آخر حذف می شود ولی کسره حذف آخر باقی می ماند.

یا ربَّی = یارَبَّ =رَبَّ= (منادای مضاف تقدیراً منصوب)

نکته: هرگاه اسم «ال»داری مورد منادا واقع شود بعد از «یا» برای مذکر أیُهّا و برای مؤنث أیُتَهّا که در آن صورت أیّ و أیّهُ منادای نکره مقصوده مبنی بر ضّم ، محلاً منصوب می باشد و ها حرف تنبیه و اسم «ال» دار بعد از آن اگر جامد باشد عطف بیان و اگر مشتق باشد صفت گفته می شود.

یا ایُهّا الناسُ (یا = حرف ندا)(ایُهّا = منادای نکره مقصوده مبنی بر ضّم محلاً منصوب)(الناسُ = عطف بیان)

یا ایُتَهّاالمسلمات (ایُتُّ= منادای نکره مقصوده مبنی ضّم محلاً منصوب)(ها = حرف تنبیه)(المسلماتُ = صفت و مرفوع و مشتق)

تست درس هفتم

17)میّز الصحیح للفراغ؟«یا ایهّا ........  .

الف) المؤمنون      ب) المؤمنَ       ج)المؤمنینَ        د)المؤمِنِ

18)ما هو الصحیح فی الفراغ؟«یا  ........... ـی العالمِ»

الف)مجاهد         ب)المجاهد      ج)ایّها المجاهد     د)مجاهدان

پاسخ تست درس اول تا هفتم

1)ج  2)الف   3)ج   4)ب   5)د   6)ب   7)ب   8)الف   9)د10)د   11)د   12)ب   13)الف   14)د  15)الف  16)الف    17)الف     18)الف

                                             پایان    

افعال ناقصه

حروفی نظیر انْ – لَمْ – فی – قبل از اسم و فعل می آیند و تغییراتی در معنی و اعراب کلمه ایجاد می کنند. مثال : یذَهَبُ —> اَنْ + یذهبُ : اَنْ یذْهَبَ یجلِسُ —> لَمْ + یجلسُ : لم یَجلِسْ المدرسةُ —> فی + المدرسةُ : فی المدرسةِ کان از افعال ناقصه می باشد که قبل از جمله می آید و آن را به گذشته تبدیل می کند. کان ، معنی و اعراب کلمه را تغییر می دهد. مثال : الْجوّ باردٌ . (حال حاضر) کان + الْجوّ باردٌ :‌کان الْجوّ بارداً . (دیروز)

کان از افعال ناقصه است که چون بر سر مبتدا و خبر آید:

1. مبتدا به عنوان اسم افعال ناقصه مرفوع می ماند. 2. خبر به عنوان خبر افعال ناقصه منصوب می شود.

رابطه ی هر یک از افعال ناقصه با اسم خود دقیقاً مانند رابطه ی فعل و فاعل است.

اسم افعال ناقصه : اسم ظاهر : لیس المؤمنُ مُعتدیاً . ضمیر بارز : کنتَ نشیطاً فی الدرس. ضمیر مستتر : کُنْ (اَنْتَ) صادقاً فی عملکَ . نکته : هر گاه مبتدا ضمیر منفصل باشد، برای اینکه اسم افعال ناقصه قرارگیردف باید فعل را متناسب با آن صیغه آورد. هُم ناجحونَ : أصبحوا ناجحینَ . أنتنّ ناجحاتٌ : اصبحتُنّ ناجحاتٍ .

انواع خبر افعال ناقصه

1 – مفرد : کانَ الفلاحُ واقفاً 2 – جمله : کانَ الفلاحُ یزرعُ الارضَ 3 – شبه جمله کان َ الفلاّحُ فی المزرعةِ. مهمترین فعل هایی که مانند کان عمل می کنند و آن ها را «اخوات کان» می نامند عبارتند از : «صارَ، لیسَ، أصبَحَ، مادامَ‌، مازالَ» مثال : اَصْبحَ الحوّ بارداً . اصبحَ التّلمیذانِ ناجحینَ. لیسَ الطالبُ حاضراً . لیست الطّالباتُ متکاسلاتٍ . صارتِ الارضُ خضراءَ . صار المسلمونَ متعدمینَ فی العالم .

تمرین های درس 11: 1 – جواب صحیح را انتخاب کنید : الف – الغَدْرُ لیستْ صفةً محمودةً . ب – لیسَ الغدْرُ صبغةً محمودةً .

قسمت ب صحیح است : افعال ناقصه قبل از مبتدا می آیند.

2 – کانت ایامُ الصّیف …. حارّاً – حارّةً – حارّةُ

جواب حارةً می باشد – خبر منصوب است. (به دلیل آمدن فعل ناقصه) ایامُ الصیف حارةً .

3 – فعل ناقصه را در جمله زیر حذف و تغییر به طور مناسب در اعراب بدهید. صارَ البوصیریُّ معروفاً بقصیدتة «البُردة».

حذف فعل ناقصه : البوصیریّ معروفاٌ که بقیه جمله بدون تغییر است. فقط معروفاٌ چون پس از حذف صار خبر بایستی مرفوع شود. البوصیریّ معروفاٌ بقصیدته نکته : خبر کان اگر فعل مضارع باشد معادل ماضی استمراری و هر گاه فعل ماضی باشد، معادل ماضی بعید زبان فارسی خواهد بود.

4 – ترجمه کنید. الف – کانَ التلمیذُ یقرأُ درسهُ : ب – کان التّلمیذُ قد قرَأَ درسَهُ : ج – و کانَ یأمُرُ اهلَه با لصّلاةِ و الزّکاةِ . د – کن سمعاً و لا تکُن مبذّراً و کن مقتصداً و لا تکنْ مقتّراً .

قسمت الف : دانش آموز درس خود را می خواند. قسمت ب : دانش آموز درس خود را خوانده بود. قسمت ج : خانواده اش را به نماز و زکات فرمان می داد. قسمت د : سخاوتمند باش ولی اسراف کننده نباش – صرفه جو باش ولی خسیس نباش مقترّاً : خسیس سمِعَ : سخاوتمند مُبذّر : اسراف کننده – مسرف مقتصد : صرفه جو

5 – اسم فاعل از ظلم چیست؟ - اسم مفعول از ظلم چیست ؟ - صفت مشبهه خصومة بر وزن فعل چیست؟

اسم فاعل از ظلم : ظالم اسم مفعول ظلم : مظلوم صفت مشبهه خصومة بر وزن فَعْل : خصم است.

6- جای خالی آیه های زیر را با فعل مناسب جایگزین نمایند. 1. فاَخذَتْهم الرّجفةُ و ….. فی دارهم جاثمین أصبحوا – لیسو (النساء 105)

1. اَصبَحوا صحیح است. (با توجه به معنی) 2. جواب لیس صحیح است. (با توجه به معنی)

2 . لأ ……الله ُ بأحْکمِ الحاکمینَ . (التین لیْس َ – صارَ

1. اَصبَحوا صحیح است. (با توجه به معنی) 2. جواب لیس صحیح است. (با توجه به معنی)

فعل معتل بر چهار قسم می باشد: مثال،أجوف، ناقص، لفیف.

تعریف:

اعلال تغییراتی است که فعل معتل در هنگام صرف می یابد که این تغییرات سه نوع می باشند: اسکان، قلب، حذف

انواع اعلال:

الف) اسکان: ساکن کردن حرف عله (به حذف حرکت یا به نقل آن به حرف ماقبل).

ب) قلب: تبدیل حرف عله به حرف متجانس با حرکت حرف ما قبل آن (ضمه با واو، فتحه با الف، و کسره با یاء متجانس است).

ج) حذف: حذف کردن حرف عله ( به دلایلی مانند التقای ساکنین یا جزم فعل ناقص).

( قاعده ی خصوصی : ) ناقص ثلاثی مجرّد دارای یک قاعده ی خصوصی است و آن این است که :

امر و مضارع مجزوم آن در صیغه های { ۱، ۴ ، ۷ ، ۱۳ ، ۱۴ } که علامت رفع ، ضمّه ی لام الفعل است ، خود لام الفعل می افتد .

جریان قواعد عمومی اعلال در ناقص نیز تغییرات زیادی ایجاد می کند ، از این رو بعضی از اقسام آن را صرف می کنیم :

الدُّعاء ( الدَّعوَة ) ( خواندن و دعوت کردن ) ناقص واوی از باب فَعَلَ یَفعُلُ است :

ماضی معلوم :

دَعَا ، دَعَوَا ، دَعَوا ، دَعَت ، دَعَتَا ، دَعَونَ ، دَعَوتَ ، … ، دَعَونا .

مضارع معلوم :

یَدعُو ، یَدعُوَانِ ، یَدعُونَ ، تَدعُو ، تَدعُوَانِ ، یَدعُونَ ،

{ ص۴۷ } تَدعُو ، تَدعُوَانِ ، تَدعُونَ ، تَدعِینَ ، تَدعُوَانِ ، تَدعُونَ ،

أَدعُو ، نَدعُو

امر معلوم :

لِیَدعُ ، لِیَدعُوَا ، لِیَدعُوا ، لِتَدعُ ، لِتَدعُوَا ، لِیَدعُونَ ،

اُدعُ ، اُدعُوَا ، اُدعُوا ، اُدعِی ، اُدعُوَا ، اُدعُونَ ،

لِأَدعُ ، لِنَدعُ

ماضی مجهول :

دُعِیَ ، دُعِیَا ، دُعُوا ، دُعِیَت ، دُعِیَتَا ، دُعِینَ ، دُعِیتَ ، … ، دُعِینَا .

مضارع مجهول :

یُدعَی (بخوانید : یُدعا) ، یُدعَیَانِ ، یَدعَونَ ، تُدعَی ، تُدعَیَانِ ، یُدعَینَ ،

تُدعَی ، تُدعَیَانِ ، تُدعَونَ ، تُدعَینَ ، تُدعَیَانِ ، تُدعَینَ ،

أُدعَی ، نُدعَی .

امر مجهول :

لِیُدعَ ، لِیُدعَیَا ، لِیُدعَوا ، لِتُدعَ ، لِتُدعَیَا ، لِیُدعَینَ ، لِتُدعَ ، … ، لِنُدعَ .

الرَّمی ( پرتاب کردن ) ناقص یائی از باب فَعَلَ یَفعِلُ است :

ماضی معلوم :

رَمی (رَما) ، رَمَیَا ، رَمَوا ، رَمَت ، رَمَتَا ، رَمَینَ ، رَمَیتَ ، … ، رَمَینَا .

مضارع معلوم :

یَرمِی ، یَرمِیَانِ ، یَرمُونَ ،  تَرمِی ، تَرمِیَانِ ، یَرمِینَ ،

تَرمِی ، تَرمِیَانِ ، تَرمُونَ ، تَرمِینَ ، تَرمِیَانِ ، تَرمِینَ ،

أَرمِی ، نَرمِی .

امر معلوم :

لِیَرمِ ، لِیَرمِیَا ، لِیَرمُوا ، لِتَرمِ ، لِتَرمِیَا ، لِیَرمِینَ ،

اِرمِ ، اِرمِیَا ، اِرمُوا ، اِرمِی ، اِرمِیَا ، اِرمِینَ ،

لِأَرمِ ، لِنَرمِ .

ماضی مجهول :

رُمِیَ ، رُمِیَا ، رُمُوا ، رُمِیَت ، رُمِیَتَا ، رُمِینَ ، رُمِیتَ ، … ، رُمِینا .

{ ص۴۸ }

مضارع مجهول :

یُرمَی ، یُرمَیَانِ ، یُرمَونَ ، تُرمَی ، تُرمَیَانِ ، یُرمَینَ ،

تُرمَی ، تُرمَیَانِ ، تُرمَونَ ، تُرمَینَ ، تُرمَیَانِ ، تُرمَینَ ،

أُرمَی ، نُرمَی .

امر مجهول :

لِیُرمَ ، لِیُرمَیَا ، لِیُرمَوا ، لِتُرمَ ، لِتُرمَیَا ، لِیُرمَینَ ، لِتُرمَ ، … ، لِنُرمَ .

پرسش و تمرین ۱۴

۱- امر معلوم یَـبکِی و یَعلُو ، و امر مجهول یَخلُو و یَجرِی را صرف کنید .

۲- ماضی و مضارع های زیر را صرف کنید :

بَدَأَ یَبدُو ، مَشَی یَمشِی ، مَحا یَمحُو .

فن ترجمه

مقدمه ترجمه بعنوان یک فن همیشه در نقل علم و اندیشه،از زبانهای مختلف به یکدیگر ،اساسی ترین نقش را دارا بوده و در طول زندگی اجتماعی بشر متمدن بعنوان آب راهی بوده است که اقیانوس های دانش و تفکر جوامع را به یکدیگر مرتبط ساخته و داد و ستد های فرهنگی را میسر نموده است. در لغت نامه دهخدا زیر کلمه ی ((ترجمه))چنین آمده است:"بیان کردن مطالب زبانی به زبان دیگر." تعریف ترجمه:اگر ترجمه را بنا بر تعریف فرهنگ نفیسی بیان کلام از زبانی به زبان دیگر بدانیم،گویندگی و نویسندگی خود نوعی مترجمی است زیرا گوینده مطالبی را از زبان"حال" به زبان"قال"و نویسنده مفاهیمی را از زبان "پندار"به زبان "نوشتار"بیان می نماید.اما نوعی دیگر از ترجمه نیز وجود دارد که مترجم کلام گفتاری یا نوشتاری گوینده یا نویسنده ای را از زبان قومی (مثلاً عربی یا فارسی)به زبان قومی دیگر(مثلاً فارسی یا عربی)بیان می دارد. صاحبان نظر در فن ترجمه می گویند: 1- استعداد نویسندگی مترجم باید در حد استعداد کسی باشد که اثرش را ترجمه می کند. 2- کسی که نتواند اثر قابل ملاحظه ای بنویسد بعید است اثر قابل ملاحظه ای را ترجمه کند. 3- یک مترجم خوب باید مثل یک هنرپیشه خوب به کلمات،حیات و حرکت ببخشد و مترجم باید خودش نویسنده باشد. علاوه بر این مترجم باید پژوهشگر و پویا تربیت شده و دارای وجدان کار باشد ،از دقت و هوش و ذوق کافی برخوردار بوده و علاقه مند باشد،بی حوصله و شتاب زده نباشد،به هر دو زبان آشنایی داشته باشد و قواعد دستوری،لغات،اصطلاحات،ضرب المثل ها و... را بداند تا : 1- محتوای متن و قصد نویسنده را به خوبی درک کند. 2- از ترجمه لفظ به لفظ که هم به مفهوم متن اصلی و هم به زیبایی بیان لطمه وارد می آورد پرهیز نماید. 3- در حد امکان از اسالیب زنده روز استفاده نماید. 4- از کلمات و ترکیبات رایج و مستعمل استفاده نماید. انواع ترجمه: 1- ترجمه لفظ به لفظ 2- ترجمه تطبیقی 3- ترجمه آزاد ویژگی های ترجمه خوب: ترجمه خوب عبارت است از نزدیک ترین معادل در زبان مترجم برای مطلب مورد ترجمه با حفظ مشخصات متن اصلی تا آنجا که ظرفیت زبان اول ایجاب کند و عجیب و دور از ذهن ننماید. یک ترجمه خوب ترجمه ای است که مفهوم و پیام اصلی را علاوه بر شکل بیان تا سرحد امکان حفظ کرده باشد همچنین ترجمه خوب نباید ترجمه گون باشد و با سلاست و روانی و حفظ کیفیات متن اصلی آن را به زبان دوم برگردانده و از متن دور نشده باشد و در پی یافتن معادل باشد زیرا در ترجمه زبان مقصد ملاک است. مترجم باید برای مفردات متن اصلی،معادل یابی نماید و به تشابه (دلالت یک لفظ بر چند معنی) و ترادف (دلالت چند لفظ بر یک معنی ) توجه کامل نمایند و تمام بار معنوی کلمه را ترجمه نماید و کلماتی را گزینش کند که به راحتی قفل معنای متن اصلی را بگشاید و دچار لغزش احتمالی نشود. در ترجمه متون عربی به فارسی باید قواعد دستوری زبان مبدأ(عربی)را رعایت نمود و ساختار های جملات زبان مقصد(فارسی)را حفظ کرد.همچنین باید بر ترجمه دقیق و صحیح کلمات تأکید داشت و امین بودن در ترجمه و نیفزودن و یا نکاستن از متن اصلی مگر در صورت ضرورت از نکات مهم در ترجمه متون عربی است و همچنین رعایت نکات سجاوندی نیز ضروری می باشد. در این جزوه سعی شده است با توجه به اهمیت ترجمه در متون به خصوص برای داوطلبان کنکور به مهمترین نکات ترجمه عربی به فارسی اشاره شود امید است مورد استفاده خوانندگان قرار گیرد . ترکیب های وصفی: برای ترجمه ترکیب های وصفی از فارسی به عربی دانستن این نکته دستوری ضروری است که صفت ها در زبان عربی با موصوف های خود از چند جهت مطابقت می کنند: ا-جنس 2-عدد 3-معرفه یا نکره بودن 4-اعراب *در مواردی با اسم های جمع مانند مفرد مونث رفتار می شودکه عبارتند از : 1- جمع های مکسر و مونث سالم غیر انسان،الاشجار الباسقه(درختان بلند)،المجلات العلمیه(مجله های علمی). 2- جمع مکسر اسم های جمع: الاقوام الایرانیه،القبائل العربیه. ترکیب های اضافی: در زبان عربی ترکیب های اضافی دارای ویژگی های ذیل می باشند. 1- مضاف حرف تعریف"ال"و تنوین نمی گیرد و مضاف الیه پیوسته مجرور است. 2- اعراب در ترکیب های اضافی بر روی مضاف ظاهر می شودمن کتابِ الطالبِ. 3- اگر مضاف مثنی یا جمع مذکر سالم باشد نون تثنیه و جمع حذف می شودمانند : طالبا المدرسة. *در ترکیب های اضافی لفظی،مضاف حکم نکره را دارد و مضاف الیه پیوسته با حرف تعریف"ال" همراه است و چنانکه این ترکیب،صفت برای موصوف معرفه قرار گیرد مضاف با "ال" همراه استمَسجِدٌ مُتِقنُ البناء یا المسجد المُتِقنُ البنا ترکیب های وصفی اضافی: در زبان فارسی گاه بین مضاف و مضاف الیه،صفت قرار می گیرد.مثل" دیوان مشهور شاعر" که جهت ترجمه آن به عربی به دو صورت می توان عمل کرد: 1- صفتِ مضاف، پس از مضاف الیه قرار گیرد: دیوانُ الشاعرِ المشهورُ 2- مضاف و صفت آن را به صورت ترکیب وصفی در آورده سپس مضاف الیه را با حرف "لِِِِِ" بیاوریم: الدیوانُ المشهورُ للشاعرِ. ساختار جمله های عربی جمله های اسمیه: جمله اسمیه از یک مبتدا و یک خبر تشکیل می شود که در حقیقت همان نهاد و گزاره فارسی است. خبرمی تواند مفرد(الرجل عالمٌ)،شبه جمله(الرجلُ فی البیتِ)،جمله اسمیه( المومن قلبهُ طاهرٌ)یا جمله فعلیه(الرجل خرجَ من البیت) باشد. مبتدا معمولاً معرفه و خبر معمولاً نکره است مثل:المکتبهُ کبیرةٌ. نکات مهم *خبر در جمله های اسمیه در اغلب اوقات از لحاظ ظاهری نکره است و نباید آن را به صورت نکره ترجمه نمود مثلاً : الشمسُ مستورة:خورشید پنهان است. *خبر در برخی از جمله ها هم از لحاظ ظاهری و هم از لحاظ معنایی نکره است که در این صورت باید نکره ترجمه شود.مثلاً : هذا تیارٌ سیاسی : «این جریانی سیاسی است». *در جمله های اسمیه ای که خبر آنها نیز جمله اسمیه است باید توجه داشت که دو مبتدا را به صورت یک ترکیب اضافی( اضافه مبتدای دوم به اول)آورده و از ترجمه ضمیر در مبتدای دوم پرهیز کرد،مثل: الکتابُ مَطالبُه نافعهٌ:«مطالب کتاب سودمند است». *در جمله های اسمیه،اصل آن است که خبر (مسند)به صورت نکره بیاید،اما نمونه هایی هم وجود دارد که خبر به صورت معرفه به «ال» آمده است که در این صورت حکایت از حصرخبر در مبتدا می کند.به عبارت دیگر می خواهیم نشان دهیم که ویژگی منحصر به فرد مبتدا این گونه است:مانند:هو الغنی الحمید(ممتحنه -6 ):«اوست بی نیاز ستوده ». در جمله «هو غنٌّی حمیدٌ»:او بی نیاز است در این عبارت انحصار وجود ندارد. *اگر در جمله های اسمیه بین مبتدا و خبر ضمیر فصل بیاید در ترجمه ضمیر فصل بایداز تعابیری چون:«تنها،همان است،آن است که ، چنین است »استفاده می شود. مانند:اصحاب الجنة هُم الفائزون ((و تنها اهل بهشت هستند که رستگارند.)) *کلمه کُل به معنای(( همه،هر،هریک))ترجمه می شود مانند: کلُ طلابٍ:هر دانش آموزی کُل الطلابِ:همه دانش آموزان کل من الطلبةِ:هریک از دانش آموزان . *هرگاه خبر مفردو مشتق باشد، از لحاظ عدد و جنس با مبتدا مطابقت می کند:المراةُ جالسةٌ. *هرگاه خبر مفردوجامد باشد، با مبتدا مطابقت نمی کند:الصدقُ نجاةٌ. *برخی از واژگان با این که در قالب یکی از اسم های مشتق اند اما چون معنای وصفی ندارند مشتق به شمار نمی آیند لذا با مبتدا مطابقت نمی کنند. «هذه المسالهُ موضوعٌ هامٌ»:این قضیه موضوع مهمی است. *هناک،هنالکَ،ثَمَّ،ثَمَّه،گاه در مقام مبتدا و گاه در مقام خبر قرار می گیرند: هناکُ حدیقهٌ:آنجا باغی است الحدیقهُ هناکُ:باغ آنجاست مبتدا خبر - این واژگان گاهی از معنای اصلی خود خارج شده و بر معنای"وجود دارد" یا "هست"دلالت می کنند. (( هناکُ مسالةٌ هامةٌ لابد من الاشارة الیها)) مساله مهمی وجود دارد که باید به آن اشاره کرد. افعال ناقصه: افعال ناقصه که بر سر جمله های اسمیه می آیند و اسم را مرفوع و خبر را منصوب می سازند از نظر معنایی به چند دسته تقسیم می شوند و در ترجمه آنها باید به این معانی توجه داشت: 1- "کانَ" به معنای"بود" کان صوتهُ عذبا: « صدایش دلنشین بود». *گاهی از "کان"به عنوان فعل کمکی استفاده می شود که در این صورت به معنای"بود"نیست و اگر بعد از آن فعل ماضی بیاید،فعل ماضی تبدیل به ماضی بعید و اگر فعل مضارع بیاید تبدیل به ماضی استمراری می شود: کان لعب:بازی کرده بود.(ماضی بعید ) کان یلعب: بازی می کرد. (ماضی استمراری ) 2- لیس"به معنای "نیست":لیست الشهاده دلیلاً علی اکتساب الثقافة الحقه «مدرک نشانه ای برای کسب فرهنگ واقعی نیست». *گاه از لیس تنها به عنوان یکی از ادوات نفی استفاده می شود و این در صورتی است که بعد از آن فعل مضارع بیاید:لیس یستطیعُ أن یسیرَ ضدَ التیارِ السائدِ. « نمی تواند خلاف جریان حاکم حرکت کند.» 3- افعال((صار-أصبح-أضحی-أمسی-باتَ-عاد-ظلَّ)به معنای "شد"مانند: صارَ القطنُ نسیجاً:«پنبه به پارچه تبدیل شد». أََصبح الجو ملوثاً:«هوا(صبح هنگام)آلوده شد». أضحی العمالُ نا شطینَ فی عملِهِم:«کارگران(روز هنگام)در کار خود فعال شدند». أمسَتِ السماءُ ممطرهً:«آسمان (شب هنگام)بارانی شد». باتَ الطلابُ خائفینَ:«دانشجویان(در طول شب)هراسان شدند. عاد الماءُ آجناً:«آب گندیده شد». ظلَ الخوفُ مخیماً عَلینا:«ترس بر ما سایه گستر شد». *در اغلب موارد معنای(صبح ، روز و شب ، در طول شب)در (أَصبح،اضحی،أمسی،بات) مورد نظر نیست:أصبحَ هذا العالمُ مَشهوراً:«این دانشمند مشهور گردید». *ظل گاهی بر صیرورت و دگرگونی و گاهی بر دوام و پیوستگی،دلالت می کند. مثلاً در آیه ذیل به معنای"شدن-گردیدن"می باشد. (و إِذا بُشِّرَ أَحدُهُم بِالأُنثی ظَلَّ وَجهُهُ مُسودّاً هو لَظیمٌ . ) (نحل/58) «و هنگامی که به یکی از آنان مژده دختر داده شود چهره اش سیاه می شود در حالی که خشم خود را فرو می برد». اما در آیه زیر به معنای(پیوسته بر حالتی باقی ماندن) می باشد: ((قالوا نَعبدُ اصناماً فَنظِلُّ لها عاکفینَ )) (شعراء/71) «گفتند:ما بتانی را می پرستیم پس همواره ملازم آنان باقی می مانیم». *گاهی(أَصبحَ-أضحی-أَمسی-بات) جزو افعال تام هستند و دیگر معنای (شدن-گردیدن-گشتن)را نمی دهند بلکه به ترتیب به شکل ذیل ترجمه می شوند: أصبح:داخل صبح شد أضحی:داخل وقت ظهر شد أمسی:داخل شب شد بات:شب را به روز رساند. برای روشن شدن مطلب به دو شاهد قرآنی زیر توجه نمایید. ((فسبحانَ الله حین تُمسون و حین تُصبحِونَ )) (روم/17) «پس خدا را تسبیح گویید آنگاه که به شامگاه در می آیید و آن گاه که به صبح گاه وارد می شوید». ((والذینَ یبیتون لِربهم سجَّداً وقیاماً)). (فرقان/64) «و آنان که برای خدایشان شب را به حالت سجده و قیام روز کنند». 4- افعال (مازال-مابرح-ما انفک-مافتی)به معنای دوام و پیوستگی می باشند و با اینکه ظاهری منفی دارند به صورت مثبت ترجمه می شوند و معادل فارسی آنها(هنوز-همچنان-همواره-پیوسته......هست)می باشد. مثال:مازال السلام أَمَلاً مُحباً:«هنوز صلح آرزویی دوست داشتنی است». ما بَرح الصاروخانِ منطَلَقَینِ إلی القَمَرِ:«همچنان دو موشک به سمت ماه در حال حرکتند». ما انفک الطفلُ نائماً:«هنوز کودک خواب است». ما فتی الخصومُ یُذَمّونَنا:«هنوز دشمنان ما را سرزنش می کنند». 5- "مادام" برای بیان مدت می باشد و به صورت((مادامی،که...هست،تاوقتی که...باشد))ترجمه می شود:مثال: لَن یَنتَصرَ العدوُ مادامَ التعاونُ قائماً:«مادامی که همکاری پا برجا باشد دشمن هرگز پیروز نخواهد شد». (وَجَعَلنی مبارکاً این ما کنتُ و أَوصانی بِالصَلوةِ و الزَکوهِ ما دُمتُ حیاً) (مریم/31) «و مرا هرکجا باشم مایه برکت و رحمت قرار داد و تا وقتی زنده ام مرا به نماز و زکات سفارش کرد». *قابل ذکر است که در مورد بالا ابتدا"مادام"و جمله بعد آن و سپس جمله قبلی آن ترجمه می شود. *گاهی اوقات افعال ناقصه(به جز مافتی-مازال-لیس)به عنوان افعال تامه استفاده می شوند و در این صورت باید در ترجمه آنها دقت شود.به عنوان مثال «کان:وجود داشته باشد،باشد /صار:بازگشت / ظلَّ:باقی ماند) ترجمه می شود. قال الله تبارک و تعالی:کُن فیکون فعل تام« خداوند متعال و بلند مرتبه فرمود :به وجود بیا پس به وجود آمد» . *برای ترجمه قید"هنوز"به عربی در جمله های منفی از افعال یاد شده نمی توان استفاده کرد بلکه فرمول آن(لم+فعل مضارع + بعدُ)می باشد: هنوز نرفته است:لم یذهب بعدُ افعال مقاربه و رجا و شروع : افعال مقاربه و رجا و شروع که از اخوات "کان" به شمار می آیند به ترتیب چنین ترجمه می شوند. 1- کاد-کَرِب-أوشک(افعال مقاربه):به معنی نزدیک بود مثال: کادت الازمهُ الاقتصادیهُ تنفرجُ:« نزدیک بود بحران اقتصادی برطرف شود». کَرِب اللیلُ ینتصفُ:«نزدیک بود شب به نیمه برسد». علیٌ علی وُشکِ الزواج:«علی در شرف ازدواج است». 2-عسی-حری-اخلولقَ(افعال رجا)به معنی امید است. عسی الطب أن یعالج الامراضَ المستعصیه: «امید است که علم پزشکی بیمارهای لاعلاج را درمان کند». حَری أَخی أن یجتازَ امتحان السیاقة فی المرحله الاولی:«امید است برادرم امتحان رانندگی را در مرحله اول پشت سر بگذارد». إِخلَولَقَ اللاجئونَ یَعوُدونَ إلی وَطَنِهِم:«امید است پناهندگان به وطن خویش باز گردند». 3-شَرع –بَدأَ-أخَذَ-أَنشأ-طفقَ-جَعَلَ-هبَّ-(افعال شروع) به معنی شروع کرد: شَرَعَ الشاعرُ ینشدُ قصیدتَه :« شاعر شروع به خواندن قصیده خود نمود». أَخَذَ العجوزُ یمشی فی الحدیقهِ العّامَهِ:«پیرمرد شروع به پیاده روی در پارک کرد». هَبَت البَلابِلُ تُغَرِدُ فی أوّلِ الرَبیعِ:«بلبلان در آغاز بهار شروع به آواز خواندن کردند». *قابل ذکر است که فعل شروع به صورت ماضی و فعل مضارع بعد از آن به صورت مصدر ترجمه می شود. نکته1-افعال مقاربه و رجا و شروع از آن جا که غالبا جامدند(فقط به صورت ماضی به کار می روند)ماضی ترجمه می شوند ولی در قرآن و برخی متون ادبی گاهی برخی از این افعال(کاد-أوشَکَ-طفِقَ-جَعَلَ)به صورت مضارع به کار رفته اند که در این حالت مضارع ترجمه می شوند مثال: یکاد البرقُ یخطفُ أَبصارَهم «نزدیک است که برق،روشنی چشمهایشان را برباید». یوشک الشتاءُ أَن ینتهی:«نزدیک است زمستان به پایان برسد». نکته2-خبر افعال مقاربه که همواره فعل مضارع است چند حالت دارد که در هنگام ترجمه از فارسی به عربی و لزوم استفاده از چنین افعال باید این حالت ها را در نظر گرفت: الف-گاهی فعل مضارع و جوباً با "أن" ناصبه همراه است(در افعال حری و إخلَولَقَ) ب-گاهی فعل مضارع و جوباً بدون"أن"ناصبه به کار می رود(در افعال شروع) ج-گاهی هر دو وجه جائز است(در افعال کاد،کرب،أوشک،عسی) نکته3-افعال(أصبح-راح-مضی-قام-عاد) نیز هنگامی که فعل مضارع بعد از آنها می آید به صورت افعال شروع ترجمه می شودمثال: أصبح البستانیُّ یقطِفُ الاثمارَ:«باغبان چیدن میوه ها را آغاز کرد». مضی التاجرُ الثریُّ یساعدُ الفقراءَ:«تاجر ثروتمند کمک کردن به مستمندان را آغاز نمود». قامَ المناضلونَ یُدافِعونَ عَن بَلَدِهِم:«رزمندگان شروع به دفاع از سرزمین خود کردند». عادت الریح تهبُّ:«باد شروع به وزیدن کرد». *فعل"عاد" به شکل منفی با فعل مضارع به معنای" دیگر نه ......" می باشد. إِنه لم یَعد یدرسُ:« او دیگر درس نخواند». *اگر میان(جَعَلَ و فعل اصلی ،مفعول به قرار گیرد"جعل" معنای "وادار کردن" می دهد: جعلَه یکتب:«او را به نوشتن وا داشت». موارد استفاده از " به محض اینکه ، هنوز نه ... ، که": گاه ممکن است یک حادثه بلافاصله پس ازحادثه ای دیگر اتفاق بیافتد که در زبان فارسی برای برقراری ارتباط میان دو حادثه از حروف مرکب «به محض اینکه ...»یا«هنوز نه... که» استفاده می شود. اما برای ترجمه این گونه عبارات به عربی می توان به روش زیر عمل کنیم: 1)ما + إن + فعل ماضی .. + حتی +(اذ ) + فعل ماضی ما إن خرجتُ من البیت حتی (اذ )بدأت السماءُ تُمطِرُ ((هنوز از خانه خارج نشده بودم که آسمان شروع به باریدن کرد)). 2) لم + مضارع کاد(ماکاد)+ فعل مضارع .. + حتی (اذ) + فعل ماضی لم اکد (ما کدت ) أخرجُ من البیت حتی (اذ) بدأت السماءُ تمطر 3) لم + فعل مضارع .... حتی (اذ) + فعل ماضی ... لم یفتحِ المجرمُ فاه أمامَ القاضی حتی (اذ) تعجَّب الحاضرون. هنوز مجرم در برابر قاضی دهان باز نکرده بود که حاضرین تعجب کردند. یادآوری : فعل «کاد – یکاد » دلالت بر نزدیکی وقوع یک فعل دارد که در نحو عربی از افعال مقاربه شمرده می شود و همچون افعال ناقصه احتیاج به اسم و خبردارد و خبرآن باید فعل مضارع باشد.کِدتُ أَسقط : «نزدیک بود بیافتم»، یَکادُ المَطَرُ یَنزِلُ: «نزدیک است باران ببارد». • گاه «کاد» را در این اسلوب می توان «تقریباً» ترجمه کرد: لا نَکادُ نَفهَمُ معنی هذه العبارت المُعقَّده : «تقریباً معنای این عبارت های پیچیده را نمی فهمیم». • فعل «أَوشک» و مضارع آن از هرجهت شبیه «کاد» است . با این تفاوت که این فعل برای ارتباط با فعل اصلی پس از خود معمولاً به «أن» نیاز دارد: أوشکَ المَطَرُ أن ینزِلَ : «نزدیک بود باران ببارد». یُوشِک ُالمَطَرُ أن یَنزِلُ : «نزدیک است باران ببارد». • در ترجمه لای نفی جنس از الفاظی نظیر((هیچ،اصلاً)استفاده می شود: لا لباسَ أجملُ مِنَ العافِیَةِ: «هیچ جامه ای زیباتر از سلامتی نیست». جمله های فعلیه و فعل ماضی: جمله های فعلیه در زبان عربی جمله هایی هستند که با فعل آغاز می شوند و فعل در این جمله ها همواره به صیغه مفرد آورده می شود خواه فاعل جمع باشد خواه مفرد: - خرج الطلاب من الصف - خرج الطالب من الصف *اگر جمله مجهول باشد معمولادر ترجمه افعال مجهول از صیغه های((شدن))استفاده می کنیم:اُکرِمَ الضِیوفُ:مهمانان مورد اکرام واقع شدند.اما بعضی اوقات از فعل شدن استفاده نمی شود مانند : لَن نُخدَعَ : فریب نخواهیم خورد(به جای فریب داده نخواهیم شد ). در مثال فوق اگر چه فعل مجهول است ولی از واژه "شدن " استفاده نمی کنیم . الف-فعل ماضی فعل ماضی در زبان فارسی انواعی دارد که عبارتند از ماضی مطلق،ماضی استمراری،ماضی نقلی،ماضی بعید،ماضی ملموس،ماضی التزامی. 1- ماضی مطلق فارسی برابر است با ماضی کامل در زبان عربی. ماضی کامل عربی را با ما+ فعل ماضی یا لم+فعل مضارع می توان منفی ساخت: ما ذَهَبَ= لَم یَذهَب 2- ماضی استمراری(در زبان عربی برای آن نامی تعیین نشده است):در زبان عربی برای ساختن این زبان از "کان"+فعل مضارع استفاده می شود:کانوا یعلبون:«بازی می کردند». برای منفی ساختن ماضی استمراری در عربی می توانیم از الگوهای زیر استفاده کنیم: ما+کان+فعل مضارع/لم+مضارع مجزوم+فعل مضارع/کان+لا+فعل مضارع نمی رفتم=ما کنتُ أذهبُ/لم أکن أذهَبُ/کنتُ لا أذهبُ 3- ماضی نقلی:انجام فعل در گذشته آغاز شده اما اثرش تا زمان حال باقیست . در زبان عربی فرمول آن"قد+فعل ماضی" می باشد:قد ذهب:رفته است. *برای منفی ساختن ماضی نقلی در زبان عربی دو راه موجود است: الف-لمّا+فعل مضارع مجزوم=لمّا أذهب:هنوز نرفته ام. ب-لم+فعل مضارع مجزوم+بعدُ=لم أذهب بعدُ:هنوز نرفته ام. 4- ماضی بعید برابر است با ماضی أکمل در زبان عربی که انجام کاری را پیش از یک ماضی دیگر بیان می کند. در زبان عربی برای بیان این زمان از یکی از دو فرمول زیر می توان استفاده کرد: کان+قد+فعل ماضی=کان قد ذهب/کان+فعل ماضی=کان ذهب=رفته بود. 5- ماضی مستمر: ماضی مستمر دلالت بر کاری دارد که در گذشته به صورت مستمر همزمان با کار دیگری انجام گیرد و فرمول آن عبارت است از: الف-کان+اسم فاعل:کانت الطفله ضاحکهً عندما دخلتُ الغرفه:«هنگامی که داخل اتاق شدم کودک داشت می خندید». ب-ماضی استمراری+لمّا(بینما)+...:کنتُ أکتبُ لمّا دَخلَ:«وقتی وارد شد داشتم می نوشتم». ج-کاد+فعل مضارع+فاذا+...:کدتُ أسقطُ فإذا صَدیقی أمسَکَ بِیَدی: «داشتم می افتادم که دوستم دستم را گرفت». 6- ماضی التزامی انجام کاری را در گذشته باشک و تردید و یا آرزو و دریغ بیان می کند. در زبان عربی برای ساختن این زمان باید به شکل زیر عمل کنیم: إِن یا (لعل-لیت-أردتُ ان-من الممکن أن،...)+فعل مضارع کان+قد+فعل ماضی: إِن تکونو قد ذهبتم...:«اگر رفته باشید...». لعلّه یکون قد اشتری الکتاب:«شاید کتاب را خریده باشد». لیتَهم یکونون قد علِموا:«کاش دانسته باشند». أَردَتُ ان اَکونَُ قد طرقتُ البابَ:«خواستم که در زده باشم». یَجِبُ أن یَکونَ قَد وَصلَ:«باید رسیده باشد». مِنَ المُمکن أن تکونَ هذه المقالة العلمیةُ قد إنتَشَرَت فی بَعضِ المَجلاتِ العَرَبیهِ: «ممکن است این مقاله علمی در یکی از مجلات عربی منتشر شده باشد». *نکته:فعل ماضی بر آینده دلالت می کند در صورتی که: 1-پس از "ما" مصدریه زمانیه بیاید: لن تلقوا ضُرّاً ما بقینا أحیاءَ:تاز مانی که ما زنده باشیم ضرری نخواهید دید. 2-پس از ابزارهای شرط(إن-إذا-من-أی-ما-مهما.....) إِن فعلتُ ذلک ضیّعتُ مالی:«اگر این کار را انجام دهم سرمایه ام را از دست می دهم». 3-بر طلب(مانند:دعا)دلالت کند:حفظه الله:«خدا نگهدار او باشد». لا رحِمَهم اللهَُ« خدا آنها را نیامرزد»- رَضِیَ اللهُ عَنهُ:«خدا از او راضی و خشنود باد». 7-مضارع التزامی:فعل مضارع هنگامی که در جواب طلب واقع می شود به صورت التزامی ترجمه می شود و قبل از این فعل ها کلمه((تا))می آید مانند: أحسِن إلی الناسِ تستَعبِد قُلُوبَهُم:«به مردم احسان کن تا دلهایشان را بدست آوری». 4-پس از قسم منفی:وَ حَیاتی لا کلّمتُکَ أبدَ الدهرِ: «به جانم سوگند هرگز با تو سخن نخواهم گفت». 5-و نَُفِخَ فی الصور فَصَعق مَن فِی السَمواتِ و مَن فِی الارضِ(زمر-68) «و در صور دمیده شود،سپس هرکس که در آسمان ها و زمین است بیهوش شود...». *نکته:فعل ماضی گاهی بر زمان حال دلالت دارد: - زعموا أنّ:« می گویند که....». - قیل:«گفته می شود:...». - أَما علمتَ النبأَ؟ :«خبر را نمی دانی؟» - بِعتُکَ هذِه الدارَ:«این خانه را به تو می فروشم».(یعنی در افعال عقود) - إنَ اللهَ کانَ علیماً:«خدا داناست». - کانَ الباطِلَُ زهوقاً:«باطل نابودشدنی است». *در زبان عربی فعلی به معنی داشتن نداریم و برای این معنی از ترکیب "عند یا لـ+ضمیر ویا یک اسم" استفاده می شود:لک سیارةٌ:تو اتومبیلی داری. / عندی کتابٌ:من کتابی دارم. *نکته:برای فعل داشتن در زمان " ماضی " از ترکیب(کان+ل) استفاده می کنیم مانند : کان لی سیارةًَ:ماشینی داشتم. برای منفی کردن فعل داشتن از" لیس" یا "ما"استفاده می کنیم.لیسَ عندی/لِی شئٌ:«چیزی ندارم». اسلوب تعجب در زبان عربی جمله های تعجبی معمولاً با استفاده از افعال تعجب ساخته می شوند و افعال تعجب به دو صورت به کار می روند: 1- ما أَفعلَ : ما أجملَ الرّوضَ. 2- أَفعِل بـ : أجمل بالرّوضِ. در ترجمه این گونه جمله ها می توان از قیدهای تعجب فارسی مانند::"چه – عجب – چقدر و ..." استفاده کرد ، یعنی در ترجمه مثال بالا می توان گفت : «چه باغ زیبایی، عجب باغ زیبایی، چقدر باغ زیباست!». • گاهی فعل «کان» میان «ما» و « أفعلَ» اضافه می شود و به جمله تعجب معنای گذشته می بخشد مانند : ما کان أجملَ الرَّوضَ :«‌باغ چه زیبا بود». • گاهی بعد از «ما أفعلَ» ما مصدریه و فعل «یکونُ » می آید که در این صورت زمان جمله تعجبی آینده خواهد بود: ما + أفعل + ما (مصدریه)+ یکون + ... = ما أجمَلَ مایکونُ الروض:« باغ چه زیبا خواهد بود». • علاوه بر این عباراتی مانند : لله دره + تمییز / سبحان الله / لـَ + ضمیر+من + صفت ، و... نیز معنای تعجبی به جمله می بخشد که در ترجمه آنها نیز می توان از قیدهای تعجب استفاده کرد. یا لَهُ مِن رَجُلٍ مِسکینٍ : «چه مرد بینوایی !» للّه درّه شاعراً: «عجب شاعری است او !»تمییز : تمییز قیدی است غالباً جامد و نکره که برای برطرف نمودن ابهام یک کلمه (تمییز ذات) یا یک جمله (تمییز نسبت) به کار می رود. تمییز مفرد عبارت است از : 1- تمییز برای عدد : إشتَرَیتُ عِشرِینَ کتاباً : «بیست کتاب خریدم». 2- تمییز برای مساحت :عِندِی ذِراعانِ حَریراً :« دو ذرع حریر دارم». 4- برای وزن : إشتَرَیتُ مَناً قَمحاً : «یک من گندم خریدم» . 5- برای پیمانه : شَرِبتُ کوباًَ شایاً : «یک لیوان چای نوشیدم ». * در مورد تمییز برای جنس/ معمولاً تمییز با کلمه ماقبل آن به صورت ترکیب وصفی ترجمه می شود : عندی خاتمٌ فضةٌ : «یک انگشتر نقره ای دارم». * قید تمییز نسبت که بر سر جمله های اسمیه و فعلیه وارد می شود ، بهتر است در ترجمه آن حتی الامکان از تعبیرهایی چون : از لحاظ – از نظر پرهیز کرد. بنابراین باید نقش اصلی تمییز را یافته و آن ر ا بر اساس همان نقش اصلی ترجمه نمود: خالدٌ أکثَرُ مِن أخیهِ عِلماً : «دانش خالد بیش از برادرش است». فاضَ النهرُ ماءً : «آب رودخانه طغیان کرد». حَصَدنَا الارضَ قَمحاً : «گندم زمین را درو کردیم». یادآوری 1 : • قید تمییز در برخی جمله های تعجبی به اقتضای جمله ترجمه می شود. للّه دَرهُ فارِساً : «چه سوار کاری است!» للّه دره خَطیباً : «چه سخنرانی است!» یادآوری 2 : • می توان گفت که تمییز در مواردی که مشتق استعمال می شود چه در جمله های تعجبی (مانند دو مثال فوق) و چه در جمله های غیر تعجبی بنا به اقتضای جمله ترجمه می شود. کفی بالموت واعظاً : «مرگ برای پندآموزی کافی است».کفی بالله شهیداً : «خداوند برای شاهد بودن کافی است». مفعول مطلق در زبان عربی گاه بعد از فعل مصدری از لفظ آن به صورت منصوب و معمولاً نکره، برای تاکید یا بیان نوع و یا بیان عدد آن می آید که به آن مفعول مطلق می گویند. در فارسی برای مفعول مطلق معادلی وجود ندارد از این رو در ترجمه گاه با مشکل مواجه می شویم لذا باید به نکات زیر توجه نماییم: 1) در ترجمه مفعول مطلق تاکیدی می توان از قیدهایی مانند : بسیار،سخت،به شدت،خیلی و ... استفاده کرد: فرحتُ فَرحاً :« بسیار خوشحال شدم». حزِنت حُزناً: «سخت غمگین شد». بَکی بُکاءً : «به شدت گریست». 2) ترجمه مفعول مطلق نوعی معمولاً کار چندان ساده ای نیست و باید به حالت مفعول مطلق به روش های متعددی توجه نمود. الف ـ در ترجمه مفعول مطلق نوعی هرگاه مفعول مطلق با صفت مفرد همراه باشد، می توان از انواع قیدهای بیانی (به گونه ای- به طور مطلق – به طور کامل و ... ) کمک گرفت: نَمَا هذَا البلدُ نُمُوّاً عَجِیباً :« به گونه ای عجیب این کشور رشد کرد». خَضَعَ لِلأَجانِبِ خُضُوعاً مُطلقاً :« به طور مطلق تسلیم بیگانگان شد». أَثّرَت الثقافهُ الفارسیَهُ فی الثَقافَهِ العَرَبِیهِ تَأثیراً کامِلاً :« فرهنگ فارسی به طور کامل در فرهنگ عربی تاثیر گذاشت». ب – در ترجمه مفعول مطلق نوعی ، هرگاه با صفت جمله همراه باشد، می توان از قید «چنان» یا « آن گونه» استفاده کرد. إِنتَقمنا مِنَ العدّو انتقاماً لن یَنساه أَبدأ:« چنان انتقامی از دشمن گرفتیم که هرگز آن را فراموش نخواهد کرد». إِحتَرِمهُ إِحتراماً یلیق به :« آن گونه که شایسته او است به او احترام بگذار». ج – مفعول مطلق نوعی هرگاه با مضاف الیه همراه باشد معمولاً بیانگر نوعی تشبیه است که می توان در ترجمه آن از برخی ابزار تشبیه از قبیل :« همچون ،مانند و ... »استفاده کرد: بَکَی بُکاءَ الاطفالِ : «همچون کودکان گریست (کودکانه گریست)» . أُنظُر اِلی الدنیا نَظَرَ الزاهدینَ فیها:«همچون نگاه انسانهای زاهد به دنیا بنگر». جمله های وصفی در زبان عربی گاه یک جمله در مقام صفت قرار می گیرد. الف-القناعة مالٌ لا یَنفَدُ. «قناعت سرمایه ای است که تمام نمی شود». موصوف جمله فعلیه(صفت) ب-الطالبُ الذِی یُطالِعُ فِی المَکتَبَهِ صدیقُ احمدِ. صفت «دانشجویی که در کتابخانه مطالعه می کند دوست احمد است». • در ترجمه جمله وصفی به فارسی میان موصوف و صفت از حرف"که"استفاده می کنیم. • چنان چه بخواهیم عبارت هایی نظیر موارد بالا را از زبان فارسی به عربی ترجمه کنیم باید به نکره یا معرفه بودن موصوف توجه داشته باشم،چنانچه موصوف نکره باشد حرف"که" نیاز به معادلی در عربی ندارد،اما اگر موصوف معرفه باشد معادل "که"در عربی یکی از اسم های موصول خاص(الذی-التی و...)است استفاده می شودو بدیهی است که در این حالت اسم موصول از لحاظ عدد و جنس با موصوف خود مطابقت می کند.: الف-این دانشکده ای است که در آن درس می خوانم:«هذه کلیةٌ أَدرسُ فیها». ب-دانشکده ای که در آن درس می خوانم در این خیابان واقع است:«الکلیه التی أدرُسُ فیها تَقَعُ فی هذا الشارعِ». اسم های موصول - اسم های موصول خاص و مشترک گاهی به جای موصوف خود می نشیند: - الذی جاء هو أستاذ الفلسفه:«آن که آمد استاد فلسفه است». - مَن جاءَ هُوَ أستاذُ الفَلسَفَهِ: «آن که آمد استاد فلسفه است». • مَن .... مِن/ ما.... مِن علاوه بر موارد بالا در موارد دیگری نیز می توان به جای موصول خاص از موصول مشترک مَن(برای انسان)و یا ما(برای غیر انسان)استفاده کرد: "دشمنان وارد شهر شدند و اموالی را که در آن بود غارت کردند" 1- دخل الاعداءُ المدینهَ و نهبوا الاموال التی کانت فیها. 2- دخل الاعداءُ المدینه و نهبوا ما کان فیها مِن الاموال. *پیشنهاد می شود برای ترجمه عبارت هایی شبیه عبارت شماره 2 نخست اسم پس از "مِن" را به جای"ما" یا "مَن"قرار داده آنگاه عبارت را ترجمه کنید. نَسِی ما حفظ مِن الابیات : «ابیاتی را که حفظ کرده بود،از یاد برد». • مِن......مَن/مِن...ما گاهی اسم موصول "مَن"یا "ما"پس از حرف اضافه "مِن"واقع شود.که در این صورت نباید جمله را لفظ به لفظ ترجمه کرد. بلکه باید از تعبیراتی نظیر "برخی از گروهی از...،مقداری (برای اشیا)کمک گرفت: مِنَ التلامیذِ مَن یَصحَبُ أسرَتَه لِزیارَه الاقارِبِ :«برخی از دانش آموزان خانواده خود را برای دیدار خویشان همراهی می کنند». یادآوری: *پس از موصول مشترک"مَن" فعل ممکن است مفرد یا جمع بیاید. *باید توجه داشت که فعل مفرد پس از"مَن" ممکن است معنای جمع داشته باشد. مانند : سَجَلَ الاستاذُ اسمَ مَن أجاب مِنَ الدَرسِ:«استاد اسم(کسانی)را که درس جواب داد(دادند)یادداشت کرد». * فعل واقع پس از مَن در دو اسلوب((مَن...مِن))و ((مِن...مَن))همیشه به صورت جمع ترجمه می شود هرچند مفرد باشد. ترجمه جمله های شرطی فعل شرط و جزای شرط می تواند ماضی یا مضارع باشد،اما باید دانست که افعال ماضی در این اسلوب غالباً معنای حال یا آینده دارند. 1- اِن:اگر،چنانچه.... : إِن تَدرُس تَنجَح «اگر درس بخوانی موفق می شوی». 2- مَن:هرکس،کسی که.. : مَن نَظَرَ فی العَواقبِ سَلِمَ مِن النَوائبِ «هرکس در عواقب امور بیندیشید از گرفتاری ها در امان می ماند». 3- ما:هرچه،هرآن چه : ما تَتَعَلَّمَ فی الصغَرِیَنفَعُکَ فِی الکِبَرِ « هرچه در کودکی بیاموزی در پیری تو را سود می رساند». 4-مهما:هرچه : مهما تأَمر أَفعَله :«هرچه امر کنی انجام می دهم ». 5-متی:هر وقت،هرگاه مَتی ما أجتهد أَشعُربِلذةٍ تامَّةٍ. «هرگاه تلاش می کنم کاملاً لذت می برم». 6-کیفما:هرطور،هرگونه : کیفم ما تعامِلنی أُعامِلکَ.هرگونه با من رفتار کنی با تو رفتار می کنم. 7-أَینما:هرکجا،هرجا : أینما تکونوا یُدرِککم الموت:هرکجا باشید مرگ شما را در می یابد. 8-حیثما،هرکجا،هرجا حیثما یذهب العالِم یُکَرم:«دانشمند هرکجا رود گرامی داشته می شود». 9-إِذا،هرگاه،وقتی که... إِذا رَأَیتَ صدیقی فَأبلِغهُ سَلامی « هر گاه دوستم را دیدی سلام مرابه او برسان». 10-لو...لَ:اگر...حتماً : لو کنتَ مخلصاً فی ودّکَ لاتَخَذتُکَ صدیقاً حمیماً. «اگر در دوستی ات اخلاص بورزی حتماً تو را به عنوان دوستی صمیمی بر می گزینم.

انواع ضمیر: ضمیر بر دو نوع است: 1.ضمیر منفصل(جدا از کلمه نوشته می شود) 2. ضمیر متّصل

انواع ضمیر منفصل: 1.ضمیر منفصل مرفوعی     2. ضمیر منفصل منصوبی

نکته: ضمیر منفصل مجروری نداریم.

(1) ضمیر منفصل مرفوعی عبارتند از: هُو- هُما - هُم - هِی- هُما - هُنّ َ- أنتَ - أنتما - أنتم -أنتِ - أنتما - أنتُنَّ

سؤال: چرا به این ضمایرِمنفصل، مرفوعی می گویند؟  زیرا  نقشهای مرفوعی مثل فاعل- مبتدا - خبر و... می پذیرند. مثل:    اسمیه= هُوَ تلمیذٌ (هُوَ= مبتدا مرفوع)      هُم تلامیذُ (هم = مبتدا مرفوع)

فعلیه= ذَهَبَ اِلی المدرسة. (ذهب= فعل وفاعلش= هُو) او به مدرسه رفت (او= فاعل)

نکته: اسم های جمع مکسر بر وزن مَفاعیل(تلامیذ)- مفاعِل (مساجِد)- فَواعِل (قواعِد) تنوین ــًــٍــٌـ نمی گیرند.

نکته: این ضمایر مفعول نمی شوند.

(2) ضمیر منفصل منصوبی عبارتند از:  ایّاهُ (اورا) - ایّاهُما ( آن دو را) - ایّاهم (آنها - مذکر)

ایّاها  (اورا) - ایّاهُما ( آن دو را) - ایّاهنَّ (آنها - مؤنث)

ایّاکَ (تورا) - ایّاکُما ( شما دو مرد را) - ایّاکُم (شما چند مرد را - مذکر)

ایّاکِ (تورا) - ایّاکُما ( شما دو زن را) - ایّاکُنَّ (شما چند زن را - مؤنث)

ایّایَ= مرا      ایّانا= ما را

به این ضمایر منفصل، منصوبی می گویند چون همیشه نقششان مفعول است چرا که در معنا (را) می پذیرند.

نکته: این ضمایر اگر قبل از فعل ذکر شوند با قید تأکید (فقط- تنها) ترجمه می شوند. ایّاکَ نعبُدُ = تنها تورا می پرستیم.

نکته: این ضمایر [فاعل- مبتدا- خبر- مجرور به حرف جر] نمی شوند.

انواع ضمایر متّصل: 1. ضمیر متصل فاعلی مرفوعی     2. ضمیر متصل منصوبی ومجروری (ضمیر متصل به هر سه قسم کلمه)

(1) ضمایر متّصل فاعلی مرفوعی عبارتند از:  الف مثنی- واو جمع مذکر - نَ جمع مؤنث ( در ماضی، مضارع، امر)- تَ - تُما - تُم - تِ - تُما - تُنَّ - تُ - نا (فقط در زمان ماضی) -  یــ (در مضارع و امر مفرد مؤنث مخاطب) تذهبیــــــنَ - اِذهبی

این ضمایر متّصل، مرفوعی نام دارند چون فقط وصل به فعل می شوند و فقط نقش فاعل دارند.

ذَهَبــا ( ا= فاعل) رفتند آن دو مرد (آن دو مرد = کننده ی کار = ضمیر الف)

ذَهَبــوا ( فاعل) (آنها چند مرد = کننده ی کار = ضمیر واو)

(2) ضمایر متّصل منصوبی و مجروری عبارتند از: هُ (او- اورا)- هُما - هُم - ها - ها - هُما - هُنَّ - کَ (تو- تورا) - کُما - کُم  -کِ - کُما - کُنَّ - (ی- نا)

این ضمایر سه حالت دارند:

(آ) اگر وصل به فعل شوند نقششان مفعول است:    ضَرَبَــهُ  (ـهُ = مفعول = اورا)  أمَرَهُ ( هُ = مفعول زیرا متصل به فعل شد) معنی: اورا امر کرد

(ب) اگر این ضمایر وصل به اسم شوند نقششان مضاف الیه است.    کتابَــهُ (ـهُ = مضاف الیه ) معنی: کتابش

(ج) اگر متصل به حرف جر شوند نقششان مجرور است.     فیــهِ ( فی = جار ،  ه = مجرور)

** نــکــتــه مهم: هنگام اتّصال ضمیر (ی) به فعل بین فعل و ضمیر (ی) نونی می آید که به این نون، نون وَقایه می گویند و نون وقایه نگه دارنده ی حرکت آخر فعل است.   ضَرَبَ + ضمیر (ی) = ضَرَبی(فتحه حرف آخر در این جا از بین رفت.)            ضَرَبَنــــی (نون، فتحه آخر حرف ب را نگه داشت)

** تــذکــر مــهــم: ضمیر (ی) 

اگر ضمیر (ی) متصل به فعل باشد قبل آن نون وقایه باشد نقشش مفعول است که در معنا (را) می گیرد. عَلَّــمَــنــی (علَّم = یا داد ، ی = مرا ، ن= نون وقایه) اما اگر متصل به فعل باشد و قبل آن نون وقایه نباشد (ی) نقشش فاعل است . اُکتُبــی (ی = فاعل ، معنی = بنویس تو)

** تــذکــر مــهــم: ضمیر (نا)

اگر ضمیر (نا) متصل به فعل ماضی باشد و قبلش ساکن باشد نقش (نا) فاعل است امّا اگر قبلش ساکن نباشد نقش (نا) مفعول است.   

أمَــرنا (أمَر = فعل ماضی ، نا = فاعل) معنی : ما امر کردیم      أمَــرَنا (أمَرَ = فعل ماضی، نا = مفعول) امر کرد ما را

أمــرُِ َ (أمر= اسم، نا = مضاف الیه) دستورِما

اگر ضمیر (نا) به 14 صیغه ی فعل مضارع، 6 صیغه ی فعل امر متصل باشد نقشش همیشه مفعول است.

ضمیر (ی) در 14 صیغه فعل ماضی، مفعول است که نون وقایه می گیرد.

ضمیر (ی) در مضارع و امر مفرد مؤنث مخاطب، فاعل است که نون وقایه نمی گیرد.

ضمیر (ی) در بقیه صیغه های مضارع و امر مفعول است که قبل آن نون وقایه هم می آید.

تذکــر: ضمایر هُم - هُما - هُنَّ گاهی متصل می شوند و گاهی منفصل. اگر جدا نوشته شوند منفصل مرفوعی اند

و اگر وصل به فعل شوند             مفعولند

و اگر وصل به اسم شوند             مضاف الیه اند                          (متصل اند)

و اگر وصل به حرف جر شوند             مجرور به حرف جر اند

فَــهُــم            هم در اینجا منفصل است نه متّصل. چون (فَــ) حرف جر نیست.

جمع المؤنث السالم

1-  تعريفه : 

كل اسم دل على ثلاثة أشخاص ، أشياء ، بزيادة ألف وتاء على آخره ، مثل : فاطمات ، مرضعات ، عاملات ، حافلات ، إستراحات وقوات .

2- إعرابه : 

أ- أمثلته في حالة الرفع

المذيعات ُأنيقات ٌ

صعدت المضيفاتُ إلى الطائرة

ظلتْ الطبيبات ُمناوبات ٍ

استدعيت ْعاملات ُالإطفاء ِ

تديرُ شرطياتُ السير ِحركة َالسير ِبمهارة ٍ

تسير ُرحلات ُشركة ِالطيران بدقة ونظام

إن الطفلاتِ بريئاتٌ

تُظْهِرُ السائحاتُ الاجنبياتُ بساطةً في اللباسِ

تدافع المحامياتُ عن المتهماتِ والمتهمين

تساهم المحطاتُ الفضائية ، والشبكاتُ الأرضيةُ في نقل المعلومات

تُزَوَّدُُ المكتباتُ بالصحف والمجلاتِ والدورياتِ والحولياتِ

ب- أمثلته في حالة النصب

يحترمُ المشاهدون المذيعاتِ المثقفاتِ

تساعدُ الطالباتُ المتفوقاتَ زميلاتِهن الضعيفاتِ

تُكَرِم ُوزارةُ التربية المعلماتِ المتميزاتِ والمعلمين المتميزين

لا يَمْلِك ُالمرءُ إلا أن يحترم النساءَ الفاضلاتِ

لعلَّ المشاهداتُ مسروراتٌ

تُهِيءُ الوزارةُ دوراتٍ خاصةً لموظفيها وموظفاتها

هَيأتْ الجمعياتُ النسائية حضانات نموذجية لأطفال العاملاتِ وخصصت دوراتٍ عديدةً للفتيات

تُزَوِد ُمصفاةُ البترول محطاتِ الوقود بمشتقات البترول

تَحْرُس ُالدولة السفاراتِ والبعثاتِ الدبلوماسية

ج- أمثلته في حالة الجر

حالة ُالمريضات مستقرةٌ

تَستعينُ بعضُ الأسر بمربياتٍ أجنبياتٍ ، مع أن بمقدورها الأستعانة بمربيات عربياتٍ

يَهْتَم ُالمربون بدراسة أتجاهات المراهقاتِ والمراهقين

في المشفى عديدٌ من الطبيباتِ ذواتِ الكفاياتِ العاليةِ

تَضُم ُالجمعيةُ الفتياتِ الناشطات في مجال حقوق الانسان

ولا تقتصرُ جهودُ العاملات فيها على الوطن العربي

تُشاهَدُ المذيعات ُفي مختلف قنوات البث

إنَّ المعلماتِ حاضراتٌ ، لكن الطالباتِ غائباتٌ

تترددٌّ على مركزِ اللياقةِ السيداتُ المهتماتُ بالرشاقةِ

المصدر : موقع بابا

المصدر : مجلة بلبل

  قواعد درس اول                                     معرفه                   

                            اسم

                                                                نكِره

اسم را از نظر شناختن به دو نوع تقسيم مي كنند: اسم معرفه و اسم نكره

اسم معرفه: اسمي شناخته شده است كه بر  فرد يا چيز مشخّصي دلالت مي كند و يا براي بار دوم در جمله تكرار مي شود.

اما اسم نكِره: اسمي ناشناس است كه بر فرد يا چيز نامعلومي دلالت مي كند.

مثال:

 ديروز پسري را در بازار ديدم.

                نكره         معرفه

رأيتُ  ولداً  فـﻰ السّوقِ أمسِ.

          نكره    معرفه

معلّم:             چه كسي نشانه معرفه و نكره را در فارسي مي داند؟

دانش آموز:     در فارسي معمولاً معرفه نشانه ندارد ولي نشانه نكره سه چيز است:

يك، يكي، يك و ي

                معرفه                          مرد

                                                       مردي

                نكره                                              يك مرد

                                                      يك مردي

معمولاً نشانه نكره در عربي تنوين است.         ﹱ _ٍ _ٌ

دانش آموز:     آيا اسم خاص داراي تنوين نكره است؟

معلّم:             خير اسم خاص حتي اگر تنوين داشته باشد؛ نكره نيست بلكه معرفه است.

مثال:             أشهَدُ أنَّ محمّداً رسولُ اللهِ.

در اين مثال «محمداً» معرفه است.

انواع اسم معرفه:

در زبان عربي اسم معرفه شش نوع  است:

1- اسم معرفه به «ال»           الذِّئب: گرگ

2- ضمير                           هو، أنتِ

3- عَلَم                             ناصرٌ، سوسنُ، بغدادُ.

[اسم عَلَم يعني اسم خاص. نامي كه مخصوص يك فرد، يك مكان و يا يك چيز است]

4- موصول:                       الّذى، الّتـى، الّذينَ، اللّاتـﻰ، مَنْ، ما

5- اشاره: هذا، هذه، هذانِ، هاتانِ، هؤلاءِ، ذلك، تلك، أولئك

6- اسم معرفه به اضافه بابُ الغُرفة، محفظةُ جوادٍ.

(هر گاه اسمي به اسم معرفه اي ديگر اضافه شود؛ اسم اوّل از نكره بودن خارج شده معرفه مي گردد.

معلّم:        آيا به  نظر شما «ال» و «تنوين» با هم در يك اسم مي آيند؟

دانش آموز:  خير، زيرا ال نشانه معرفه و تنوين، نشانه نكِره است و نمي شود با هم  بيايند.

قواعد درس دوم

                                                         ظاهري

        علامت هاي اعراب                          محلّي

                                                         تقديري

علامت هاي اعراب عبارتند از:        _َ _ِ _ُ _ً _ٍ _ٌ _ْ

به اين علامت ها اعراب ظاهري مي گويند.

هرگاه اعراب كلمه اي ظاهر شد؛ مي گوييم اعراب آن كلمه ظاهري است. مثلاً در اين كلمات مي بينيم كه اعراب كلمات، ظاهر شده پس اعراب آنها ظاهري است.

القربةُ ثقيلةٌ للمرأةِ.

 يرسمُ الطالبُ صورةَ جبلٍ علي اللوحِ.

                                                   اصلي

            اعراب ظاهري 

                                                     فرعي

اعراب ظاهري نيز دو نوع است: « اصلي » و « فرعي».

اعراب اصلي همان علامت هاي معروفِ اعراب است كه عبارت است از:

نصبﹷﹱ / رفعﹹ _ٌ/ جرّ ﹻ ٍ / جزمﹿ

امّا اعرابِ فرعي، مطلبِ جديدي است كه در اين درس با آن آشنا مي شويم.

گاهي علامت اعراب _َ_ً_ِ_ٍ_ُ_ٌ_ْ   نيست.

اعراب فرعي در  پنج مورد است:

1- اسم  مثنّي 2- اسم جمع مذكّر سالم 3- اسماء خمسه

 4- اسم جمع مؤنّث  سالم 5- اسم غير منصرف.

1- اسم مثنّي

علامت رفعِ مثنّي ، حرف «الف» در « انِ» است.

علامت نصب و علامت جر، حرف «ى» در « ـَيْنِ » اس

اسم جمع مذكّر سالم

علامت رفعِ جمع مذكّر سالم، حرف «و» در «ونَ» است .

علامت نصب و جرّ جمع مذكّرسالم ، حرف «ى» در «ـِينَ» است.

اسماء خَمسَة

«اسماء خَمسَة» يعني اسم هاي پنجگانه و عبارتند:

 أب: پدر/ أخ: برادر/ ذو: داراي/ حَم: پدر شوهروخويشاوندان شوهر/ فَم: دهان

از حَم و فَم چون پُر كاربرد نيستند؛ صرف نظر مي كنيم.

علامت رفعِ اسماء خمسه حرف « و» است.

علامت نصبِ اسماء خمسه حرف «  ا » است.

علامت جرّ اسماء خمسه حرف « ى » است.

قواعد درس سوم  

تا به حال با سه مورد اعراب فرعي آشنا شده ايد و اينك مورد چهارم از اعراب فرعي:

4- اسم جمع مؤنّث سالم:

در جمع مؤنّث سالم، علامت نصبﹷﹱ وجود ندارد و كلمه در  حالت نصب، كسره مي گيرد.

المحادثة فی المهن و الحرف

من هذا؟

هذا مسعود.

ما مهنته؟

مهنته الطب.

ماذا یمتهن؟

یمتهن الطبابة.

ماذا یفعل؟

أنّه یفحص مریضا.

بم یفحص المریض؟

یفحص المریض بالسّماعة.

 *** *** *** *** *** *** ***

ما هذا؟

هذا خبّاز.

ما مهنته؟

مهنته الخبازة.

ماذا بعل؟

أنّه یخبز .

 *** *** *** *** *** *** ***

ما هذا؟

هذا بزّاز. ( هذا قمّاش . )

ما مهنته؟ مهنته بیع الأقمشة. ( مهنته البزازة ).

ماذا یفعل؟

أنّه یذرع القماش.

 *** *** *** *** *** *** ***

معنی لغات:

مهنة : شغل ، حرفه

یمتهن: اشتغال می ورزد.

یفحص: معاینه می کند.

السّماعة : گوشی معاینه

خبّاز : نانوا

یخبز: نان می پزد.

خبازة : نانوایی

بزّاز : قمّاش : بزاز ، پارچه فروش

الأقمشة : ( جمع قماش ) پارچه ها

القماش : پارچه

یذرع: متر می کند

ادامه دارد ...